पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १७. सू - ३३. ] दीपिकासहितम्. ६०३ ( ८ ) सम्यग्ज्ञानं तु देवानां मनुष्याणां विमिश्रितम् । विपरीतं तु दैत्यानां ज्ञानस्यैवं व्यवस्थितिः ॥ इति ॥ ३२ ॥ १७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) ईश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तं ' यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्य ते ' (बृ.६-४-५.) इति जीवस्योपलभ्यते । षामिति ॥ उपाधिर्बाह्यः । तथा च ' तेषां ' देवानां यत्स्वरूपात् ' अन्य था' अन्यत् 'दृश्यं' दुःखादि 'तदुपाधिकृतम्' जीवस्वरूपोपाध्यतिरिक्त बाह्यदेहनिमित्तम् । उपाधिनिवृत्तिः कुत इत्यत आह-विज्ञानेति । यतः ' आत्मयोग्येन' स्वयोग्येन 'विज्ञानेन' विशेषज्ञानेन तृतीयार्थेसप्तमी । आविर्भूतस्वस्वरूपेण व्यवस्थितिर्भवतीत्यर्थः । विज्ञानेनात्मयोग्येने त्यादिना नित्यसंसारिणामप्यावरणाभावे अनिष्टप्रसङ्गोक्त्या च तेषाम पि आवरणनिवृत्त्या स्वरूपाविर्भावोऽस्तीति सूचितम् ॥ (८) किं तन्निजरूपमित्यत उक्तं विवृणोति—सम्यगिति । तुश ब्दोऽवधारणे । 'देवानां' मुक्तियोग्यानां सम्यग्ज्ञानमेवेति । ' विमिश्रि तं ' विपरीतमिति । अत्र ज्ञानमित्यनुषज्यते । दैत्यानां त्वित्यन्वितस्तु शब्दो विशेषार्थः । ' ज्ञानस्य ' स्वरूपज्ञानस्य 'एवं' उक्तप्रकारेण 'व्य वस्थितिः ' स्थितिरित्यर्थः । इतिशब्दस्य भविष्यत्पर्वणीति पूर्वेणान्व यः । अधिकरणार्थ उक्त इति शेषः ॥ १६ ॥ इति पुंस्त्वाधिकरणम् ॥ १७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे जीवकर्तृत्वविषयश्रुतिविरोधः परिह्रियते । श्रु तिविरोधं संशयबीजं दर्शयति— ईश्वरस्येति ॥ ' नान्यः कर्ता' इत्या दिश्रुतावन्यनिषेधादीश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तमित्यर्थः । इतीति । इति श्रु तावित्यर्थः। 'जीवस्य' जीवस्यापि 'उपलभ्यते' प्रतीयते। कर्तृत्वमित्यनु षङ्गः । यादृशं कर्म कुरुते जीवः तादृक्कर्मफलं 'अभिसम्पद्यते ' प्राप्नोती ति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । श्रुतेः जीवैकनिष्ठत्वज्ञापनाय तदिति फलवा क्यशेषोदाहरणम् । ईश्वरस्यैवेति सावधारणा संशयबीजोक्त्या स्वातन्त्र्येण पारतन्त्र्येण वा केनापि रूपेण न जीवः कर्ता, किं त्वी श्वर एवेति पूर्वपक्षो जीवकर्तृत्वाभावस्य श्रुतत्वादिति युक्तिश्च सूचि