पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( २ ) अत आह— सू—ॐ ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ॐ ॥ ३३ ॥ जीवस्य कर्तृत्वाभावे शास्त्रस्याप्रयोजकत्वप्राप्तेर्जीवो ऽपि कर्ता ॥ ३३ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ विहारोपदेशात् ॥ ॐ ॥ ३४ ॥ ‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाऽज्ञातिभिर्वा’ (छा. ८- १२-३.) इत्यादि मोक्षेऽपि ॥ ३४ ॥ ता। योजना तु न जीवः कर्ता यतः श्रुतावीश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तं न चा न्यत्रापि ‘यत’ इति श्रुतिरस्तीति वाच्यम्। यत ईश्वरस्यैव कर्तृत्व मुक्तं इतरव्यपदेशादित्यादावनन्ययोगेन समर्थितम्। तथा च फलव च्छ्रुत्यपेक्षया सयुक्तिकश्रुतेः प्राबल्यात् अनया अन्यस्या बाध इति भाव इति ॥ ( २ ) एवं प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ क र्तृत्वाभाव इति। कर्तृत्वसामान्याभाव इत्यर्थः। शास्त्रस्येति। ‘यजेत स्वर्गकामः’ ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्यादिविधिनिषेधरूपशास्त्रस्ये त्यर्थः। अप्रयोजकत्वेति। प्रयुज्यतेऽनेन पुरुषः शास्त्रे इति व्युत्पत्त्या प्रयोजकं प्रयोजनं ततो बहुव्रीहिः, तथा च वैयर्थ्यप्रसङ्गादित्यर्थः। न हि कर्तारमन्तरेणारण्योदनायमानशास्त्रस्य सार्थक्यं भवतीति भा वः। अनेन जीवस्य कर्तृत्वाङ्गीकार एव ‘शास्त्रार्थवत्त्वात्’ शास्त्र स्यार्थवत्त्वसिद्धेः अन्यथाऽसिद्धेरिति हेत्वंशो विपक्षे हेतूच्छित्तिरूप बाधकोक्तिमुखेन व्याख्यातः। अनुवृत्तस्य ज्ञ इत्यस्यार्थो जीवोऽपीति। ‘कर्ता’ कर्तैव न त्वकर्ताऽङ्गीकार्य इति शेषः। अपीत्यनेन सूत्रेऽप्यर्थ कचशब्दस्यानुवृत्तिः सूचिता ॥ ( ३ ) ननु जीवस्य स्वतः कर्तृत्वाभावेऽपि परगतकर्तृत्वे स्वीय त्वाग्रहोऽस्त्येव। अतः काल्पनिककर्तृत्ववन्तं जीवं प्रति विधिनिषेध शास्त्रं प्रवर्त्ततामित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—विहारेति॥ जीवः कर्तेत्यनुषज्यते। तत्त्वत इति शेषः। अनेन सूत्रेऽप्यनुवृत्तिशेषौ सूचितौ। अपिशब्दो विशेषणसमुच्चयार्थः। आदिशब्दात् ‘सोऽश्नुते सर्वान्’ (तै. २-१.) इत्यादिकं गृह्यते। तथा च ‘अपि’ विगलिता खिलकल्पनेऽपि मोक्षे ‘स्त्रीभिर्वा’ इत्यादिना विहारपदोक्तसञ्चरणक्री