पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] रा एवमनैवं च मनुष्याः' इति ह्यभिवेद्यश्रुतिः । (६) भविष्यत्पुराणे च— नित्यानन्दज्ञानबला देवा नैवं तु दानवाः । दुःखोपलब्धिमात्रास्ते मानुषास्तूभयात्मकाः ॥ (७) तेषां यदन्यथा दृश्यं तदुपाधिकृतं मतम् । विज्ञानेनात्मयोग्येन निजरूपे व्यवस्थितिः ॥ नास्ति। तदनङ्गीकारे दोषाभावादित्याशङ्कां प्रमाणविरोधेन निराचष्टे) नित्येति ॥ 'नित्यानन्दः' यथार्थज्ञानादिरूपः परमात्मेत्यर्थः । परमात्मेत्य नन्तरं एवं सुरा इत्यध्याहारोऽभिप्रेतः । अत एव स्मृतौ 'नित्यानन्दज्ञान बला देवाः' इत्युक्तम् । तत्त्वप्रदीपे तु परमात्मनो नित्यानन्दत्वोक्त्या दे वानां च नित्यानन्दत्वं विवक्षितम्, देवभागत्वातस्येत्युक्तम् । तस्याभि प्रायस्तुअत्र परमात्मशब्देन उत्तमजीवराशिर्र्विवक्षित इति सुधायामुक्तम्। चन्द्रिकायामपि तथैवोक्तम् । 'असुराः' तमोयोग्याः 'नैवं' मुक्तियोग्य वन्न, किन्तु तद्विरुद्धदुःखमिथ्याज्ञानस्वरूपा इत्यर्थः । 'मनुष्याः' म ध्यमास्तु 'एवं' आनन्दादिरूपाः 'अनैवं' दुःखस्वरूपाश्चेत्यर्थः । इति ही ति। हिशब्दः प्रसिद्धौ। श्रुतिरित्त्यनन्तरं जीवस्य आनन्दादिरूपत्वं वक्ती ति वाक्यशेषः । तथा च जीवस्यानन्दादिरूपत्वानङ्गीकारे श्रुतिविरो धापत्तेः तस्य तदङ्गीकार्यमिति भावः । यद्यप्यत्रार्थे 'विज्ञानात्मा' इ ति प्रागुदाहृतश्रुतिरतिदेष्टुं युक्ता । 'बलमानन्द ओजः' इति श्रुतिर्वो दाहर्तुं युक्ता । तथाऽपि त्रिविधस्यापि जीवस्वरूपस्यानुक्तैः श्रुत्यन्तरो दाहरणम् ॥ (६) अधिकरणार्थे स्मृतिं चाह—भविष्यदिति ॥ श्रुतिसमुच्चये चशब्दः । नित्यत्वमानन्दादेर्विशेषणम् । 'देवाः' मुक्तियोग्याः 'दान वाः' तमोयोग्याः 'एवं' देववन्न, किं तर्हीत्यत आह—दुःखोपलब्धी ति । 'ते' दानवाः 'दुःखोपलब्धिमात्राः' दुःखानुभवमात्रयोग्या इ त्यर्थः । योग्यत्वं तु संसृतावप्यस्ति । मात्रशब्देन सुखोपलब्धिर्व्याव र्त्यते । मध्यममानुषास्तु 'उभयात्मकाः' सुखदुःखमिश्रस्वरूपाः ॥ (७) ननु देवानां सुखज्ञानादिरूपत्वमनुपपन्नम्, संसारे दुःखस्याप्य नुभवात् विपरीतज्ञानस्यापि दर्शनाच्च । एवं दैत्यानां दुःखोपलब्धिमा त्रत्वमप्यनुपपन्नम्, संसारे सुखस्याप्यनुभवात्। एवं मनुष्याणां मिश्र त्वमप्ययुक्तम्, संसारे केवलसुखदुःखयोरप्यनुभवादित्यत आह—ते