पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] 'तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति' (छा. ५-४- २.) इति प्रथमाग्नौ श्रूयते न भूतानि जुह्वतीति । अतो नेति चेत्— (२) न, ता एव प्रस्तुता आपः श्रद्धारूपेण हूयन्ते 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति' (छा. ५- स्यावृत्तिस्सूचिता । जुह्वतीत्यनन्तरं श्रूयत इत्यनुवर्तते । यत इति शेषः । श्रूयते न श्रूयत इत्यनेन श्रवणादश्रवणादित्युभयथा पदच्छेदस्सूचि तः । नेति । न भूतानां जीवेन सह गतिरित्यर्थः । अनेन नेत्यस्य आवृ त्तिस्सूचिता । तथा च यतः 'प्रथमे' 'तस्मिन्' इत्युपक्रमवाक्ये 'प्र थमे' स्वर्गाख्यप्रथमाग्नौ श्रद्धासहितस्य जीवस्य होमः श्रूयते, यतश्च भूतानि जुह्वतीति न श्रूयते, अतो नेति योजना । श्रुतौ श्रद्धाशब्दः पूर्व पक्षे श्रद्धामात्रयुक्तजीवपरः । सिद्धान्ते त्वजहल्लक्षणया श्रद्धयाऽद्भि श्च सम्परिष्वक्तं जीवमाह । तथा च 'तस्मिन्' द्युलोकाख्ये 'एतस्मि न्' आदित्यादिसमिदादिविशिष्टे 'द्यादीनां देवताभोगस्थानत्वात् अग्नित्वम्' इति तत्त्वप्रदीपोक्तेः देवताभोगस्थानत्वात् अग्निशब्दवा च्ये नारायणाधिष्ठाने द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीख्याख्यपञ्चाग्निषु मध्ये प्रथमाग्नौ द्युलोकाधिपतयो देवाः श्रद्धां तद्येष्टवन्तं यजमानं 'श्रद्धा सोमवर्षा द्यादीनां देवभोग्यत्वादाहुतित्वम्' इति तत्त्वप्रदीपोक्तरीत्या आहुति रूपं 'जुह्वति' निक्षिपन्तीत्यर्थः ॥ (२) सिद्धान्तांशं व्याचष्टे—नेति ॥ प्रथमाग्नौ भूतसहितस्य हो माश्रवणात् न भूतानामसहगतिः कल्पनीयेत्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तत्रो क्तहेत्वसिद्धेरिति हेतुमभिप्रेत्य कुतः सेत्यतस्तत्र हेतुत्वेन ता एव ही ति सूत्रखण्डं व्याचष्टे—ता इति । यत इत्यादौ संयोज्यम् । अनेन सौ त्रो हिर्व्याख्यातः । ता इत्यनूद्य प्रस्तुता इति व्याख्यानम् । 'वेत्थ' इ ति वाक्ये प्रकृता इत्यर्थः । आप एवेत्यन्वयः । न श्रद्धामात्रमित्येवा र्थः । 'श्रद्धारूपेण' श्रद्धाशब्दार्थरूपतया 'हूयन्ते' होम्यतया श्रूयन्ते । श्रद्धाशब्दस्याजहल्लक्षणया श्रद्धोपयुक्तजीवपरत्वादिति भावः । अपां श्रद्धाशब्दार्थत्वं कुत इत्यतस्तत्र हेतुत्वेनोपपत्तेरिति सूत्रखण्डं व्याच ष्टे—इतीति । इत्युपसंहारंत्विति । एवं सति एवंरूपोपसंहारवाक्यस्योपप न्नत्वादविरुद्धत्वादित्यर्थः । अन्यथोपसंहारानुसारणोपक्रमार्थकल्पने उपसंहारानुपपत्तेस्तद्विरोधेनोपक्रमस्य प्रबलप्रमाणविरुद्धार्थबोधक