पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

यहाँ पृष्ठ की संपूर्ण सामग्री का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण दिया गया है:

७०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ( २) अत आह— सू— ॐ ॥ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् ॥ ॐ ॥ ८ ॥ 'ततः शेषेणेमं लोकमायाति पुनः कर्म कुरुते पुनर्ग च्छति पुनरागच्छति' ( ) इति श्रुतेः । शेशपमत्यायान्नाशात् तत एव कर्मणस्तन्मूलबन्धस्यापि क्षयादु च्छेदात् तदुच्छेदरूपा मुक्तिः स्वत एव भवतीति न तदर्थं वैराग्या दिकमनुष्ठेयमिति योजना । मुक्तिरिति सूत्रे शेषोक्तिः ॥ (२) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे--अत इति ॥ श्रुतेरित्यने न भावार्थकदृष्टपदं व्याख्यातम् । चः समुच्चये । 'शेषवान्' भुक्तकर्म शेषवानेव, न तु निःशेष इत्येवशब्दार्थः । अनेन अनुशयपदं कर्ममा त्रवाचकमपि स्मृत्यनुसारादेवं व्याख्यातम् । सूत्रे नेति आयातीति च शेषः । तथा च भोगेन कृतात्ययान्निमित्तात्तन्मूलबन्धात्ययात्स्वत एव मुक्तिः स्यादिति किं वैराग्यादिसाधनैरिति चेन्न, यतोऽयं जीवः कृता नां मध्ये कतिपयात्ययेऽपि 'अनुशयवान्' भुक्तशिष्टकर्मवानेव पर लोकादायाति भुवम् । न चास्यासिद्धिः 'दृष्टस्मृतिभ्यां' श्रुतिस्मृति भ्यां तत्सिद्धेरिति सूत्रार्थः । 'ततः' स्वर्गादेः 'शेषेण' कर्मशेषेण तद्युक्त एव 'इमं लोकं' भूलोकं प्रत्यायाति कर्मी । पुनर्भूभौ कर्म कु रुते, पुनः स्वर्गे प्रतिगच्छति पुनरायाति भुवमित्यर्थः । स्मृतावनुश यशब्दः कर्मार्थकः । तथा च कर्मी जीवो भुक्तशिष्टकर्मवानिमां भुवं प्राप्य पुनस्तत्र कर्म कृत्वा पुनस्स्वर्गं गच्छेत् । पुनस्ततो भुवं 'नित्य शो' नियमेन करोत्यायाति गच्छतीत्यर्थः । अनेन श्रुतौ पुनः कर्म कुरुते, स्मृतौ पुनः कर्म कृत्वेत्युक्त्या एवं द्वित्रिचतुरावर्तने अशेषक र्मनिवृत्तिः स्यादिति शङ्का निरस्ता । अल्पापादने कर्मसमाप्तिरित्याश ङ्कानिरासायाह—आचतुर्दशमाद्वर्षादिति । अत्राङ् पूर्वावधिरूपमर्या दार्थकः आजन्मेत्यादिवत् , न त्वामुक्तीत्यादाविवोत्तरावधिरूपमर्या दार्थकः । 'नान्तादसङ्ख्यादेः' इति निषेधस्त्विह न प्रवर्तते, निपात नादेव । तथा च चतुर्दशमं वर्षमारभ्येत्यर्थः । 'अयं' बद्धजीवो 'नि यमेन तु' नियमेनैव 'दशावराणां' दशसङ्ख्याका देहा येषु प्राप्तव्ये षु देहेष्ववरकक्ष्यात्वमापन्नास्ते दशावरास्तेषाम् । अत्रावरपदबलादा रब्धव्येषु देहेषु दशकस्य पृथक्कक्ष्यात्वसिद्धिः । इतोऽधिकानामेकाद शादीनामपि बहुव्रीहिणैव सिद्धिः । अत एव प्रमेयदीपे 'स्त्री चाऽप्य