पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७१४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] (५) सू- ॐ ॥ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥ ॐ ॥ १२ ॥ 'धर्मं चरत माऽधर्मम्' इत्यादिप्रयोगात्सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्दोक्ते इति बादरिर्मन्यते । तुशब्दात् स्व सिद्धान्तोऽपि स एवेति सूचयति । तुशब्दस्तु विशेषे स्यात्स्वसिद्धान्तेऽवधारणे ॥ इति ज्ञापनाय तस्य चरणशब्दस्य सार्थक्यॊपपत्तेरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ (५) प्रकारान्तरेण चरणश्रुतिं व्याकुर्वत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे— सुकृतेति ॥ इत्यादिप्रयोगादिति । कुरुतेत्यर्थे चरतेति प्रयोगादित्य र्थः । 'सुकृतदुष्कृते' साध्वसाध्वाचाराङ्गविशिष्टे एव यज्ञादिकर्म णी इत्यर्थः । न तु सदसदाचाराङ्गमात्रमित्येवशब्दार्थः । 'चरणश ब्दोक्ते' एव श्रुतिस्थचरणशब्दवाच्ये एवेत्यर्थः । ('चरणशब्दोक्ते' एतच्छ्रुतिस्थचरणशब्दवाच्ये अपीत्यर्थः । न केवलमुपलक्ष्ये इत्यपि पदार्थः । भाष्ये अपिशब्दाध्याहारेण सूत्रगततुशब्दो व्याख्यातः ।) चर णशब्दोक्ते इत्यनेन सूत्रे चरणे इति विपरिणतपदानुवृत्तिः सूचिता । ए वकारस्योभयत्रान्वयश्च । न चाङ्गविशिष्टकर्मण एव चरणशब्दवाच्य त्वे केवलाचारे तत्प्रयोगाद्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । अन्यत्राङ्गमात्रवाचि त्वस्याप्यभ्युपगमात् । अतएव टीकायां साधारणश्रुतेश्च अत्रबाधकव शात्साङ्गकर्मार्थत्वस्यैवोपपत्तेरित्युक्तम् । 'नान्यः पन्थाः' (तै.आ.३-१३.) 'इष्टापूर्तम्' (मु.१-२-१०.) इत्यादिबाधकवशादित्यर्थः। न च शक्यानेक त्वं स्यादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः। अतएव तत्त्वप्रदीपे-चरणशब्दस्यानु ष्ठानमात्रेऽपि वृत्तिमत्त्वात्सदाचारादेः सुकृतादावन्तर्भावाच्चेत्युक्तम् । सुकृतशब्दार्थेऽन्तर्भावादित्यर्थः । टीकायामपि साधारणश्रुतेश्चेत्युक्त म् । (एतेनैवकारस्य भिन्नक्रमत्वमुपेत्य सुकृतदुष्कृते चरणपदोक्ते एव न तु लक्ष्ये इति भाष्यव्याख्यानं निरस्तम् । न चरणश्रुतिः यज्ञाद्युपलक्ष कत्वेनैवोक्ताविरोधिनी, किंनाम यज्ञादिकर्मवाचिनी चेति टीकाविरोधात्, तत्त्वप्रदीपविरोधाच्च ।) 'बादरिः' शुकाचार्यः । मन्यत इति शेषोक्तिः। परमतमभिधाय सूत्रकारः स्वमतं कुतो न वक्तीत्यत आह-तुशब्दा दिति । 'स्वः' सूत्रकृत् । न केवलमन्यसिद्धान्त इत्यपेरर्थः । 'स एव' बादरिसिद्धान्त एव । न त्वन्य इत्येवार्थः । 'सूचयति' सूत्र कृत् । (अनेन तुशब्दार्थस्यापेः बादरिरपीत्यन्वयो दर्शितः । यद्वा—) नि