पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि- १४. - सू- १८. ] दीपिकासहितम्. ७२१ न्त्र्यं भूतानां प्रतीयत इति । ( २ ) अत आह— सू— ॐ ॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ ॐ ॥ १८ ॥ विद्याकर्मापेक्ष्यैतद्वचनम् । तयोरपि प्रकृतत्वात् । ( ३ ) विद्यापथः कर्मपथो द्वौ पन्थानौ प्रकीर्तितौ । ज्ञानकर्मणोर्मध्य इति वा यानि ' कतरेण च ' कतरेणापि पथा न ग- च्छन्ति, तदा तानीमानि ' क्षुद्रमिश्राणि ' क्षुद्राण्यल्पानि सुखदुःखा- भ्यां मिश्राणि च ' असकृदावृत्तीनि ' सदा गत्यादिमन्ति भवन्ति । ' जायस्व म्रियस्व ' क्रियासमभिहारे लोट्, पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः, लोटः स्वप्रत्ययः । तथा च पुनःपुनः जाय- न्ते म्रियन्ते चेत्यर्थः । ' इत्येतत् ' इत्येवंरूपं स्वर्गापवर्गयोरन्यत्तृतीयं स्थानं प्राणिनामावासस्थलमित्यर्थः । केचित्तु—' नैकतरेण च गच्छ- न्ति चेत् ' इति श्रुतिपाठमाहुः । तच्छान्दोग्यसम्प्रदायपाठविरुद्धम् । न गच्छन्ति चेदिति प्रयोगो युज्यत इति टीका तु अथशब्दस्य चेदर्थक- त्वं गच्छन्तीत्यध्याहारं चाभिप्रेत्य । अत एव छान्दोग्यव्यासतीर्थीये गच्छन्तीति शेष इत्युक्तमिति ध्येयम् ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ विद्येति सा- वधारणम् । ज्ञानकर्माख्यार्थमपेक्ष्यैवेत्यर्थः । 'एतद्वचनं' एतयोरिति प- दम् । यत इति शेषः । कुतोऽयमस्यार्थ इत्यत आह—तयोरिति । न केवलमर्चिर्धूमादिमार्गयोरित्यपिशब्दार्थः । अनेन सूत्रे विद्येत्यस्यावृ- त्तिः । इतिशब्दौ वचनविशेषद्योतकः । तुशब्द एवार्थोऽप्यर्थश्च । कर्म- णि च षष्ठी । साध्ये चाध्याहार्यम् । तथा च यतः देवयानपितृयाणरू- पफलयोरिव विद्याकर्माख्यसाधनयोरपि 'तद्य इत्थं विदुः' (छा. ५- १०-१०) इति पूर्ववाक्ये प्रकृतत्वादेतयोरिति पदं 'विद्याकर्मणोः स्या- त् ' तत्परामर्शकमेव भवेत्, न तु मार्गरूपफलपरामर्शकम् । अतो न तद्वलाद्भूतानां गतिस्वातन्त्र्यं मन्तव्यमिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३ ) नन्वेतयोरित्यस्य मार्गतत्साधनरूपार्थद्वये सम्भवति सति किं साधनमात्रार्थग्रहणे कारणमित्यतः श्रुतिस्मार्त्यैवेति भावेन वि- द्याकर्मपदसूचितां स्मृतिमाह—विद्येति ॥ 'विद्यापथो' विद्यामार्गः । 'कर्मपथः' कर्ममार्गः । तदुभयात्मकं साधनमिति यावत् । 'प्रकीर्ति- तौ' एतयोरितिशब्दबोध्याविति यावत् । यद्वा—'आत्मा वा अरे द्र-