पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७२४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] तद्वर्जितस्त्रिधा याति तिर्यग्वा नरकं तमः ॥ इति ॥ १८ ॥ १५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) यत्र दुःखं सुखं तत्र सर्वत्रापि प्रतीयते । अपि नीचगतौ किञ्चित्किमु मानुषदेहिनः ॥ इति वचनान्महातमस्यपि सुखप्राप्तिरिति । ष्टव्यः ' (बृ. ४-४-५.) 'तद्विजिज्ञासस्व' (तै. ३-१.) 'ज्योतिष्टोमेन यजेत' (आप. श्रौ. १०-२-१.) इत्यादौ विहितावित्यर्थः । विद्यापथः कर्मपथ इत्यकारान्तौ शब्दौ । 'तद्वर्जितः' तदुभयवर्जितो जनः 'त्रिधा' प्रकारत्रयेण 'याति' प्रकारत्रयोपेतं फलं प्राप्नोतीत्यर्थः । तानेव प्र कारानाह-तिर्यगिति । भावनिर्देशोऽयम् । जायस्व म्रियस्वेत्युक्तगति रित्यर्थः । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे-तिर्यङ्नरकं तम इति । तत्र प्रथमं स्पष्टमुक्तम्-जायस्व म्रियस्वेति । इतरे चोक्ते 'संयमने' इत्यादिने ति । अनेन नरकार्थतया यातनापदमपि व्याख्यातम् । वाशब्द उभ यत्र सम्बध्यते । भारते इत्यनन्तरं वचनादिति शेषः । अस्य विद्या कर्मापेक्षयेति पूर्वेणान्वयः । केचित्तु-सूत्रे इतिशब्दः सौत्रपदा र्थोक्तिपरः । अर्थशब्दश्चाध्याहार्यः । तथा चैतयोरित्यस्य 'विद्याकर्म णोरिति' तु विद्याकर्मणोरेवार्थः, न तु मार्गयोरित्यपीति सूत्रार्थमा हुः ॥ १४ ॥ ॥ इति विद्याधिकरणम् ॥ १५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणेऽन्धतमसस्य दुःखमात्रत्वं समर्थ्यते । पूर्वपक्ष यति-यत्रेति ॥ इति वचनादिति । इत्येतद्वचनगृहीतव्याप्तिकदुःखयु क्तत्वहेतोरित्यर्थः । तथा च परसुखदुःखयोरप्रत्यक्षत्वाद्व्याप्तिग्रहणा योग इति चोद्यानवकाशः । अत्र यस्मिन् यस्मिन् दुःखं तत्र स र्वत्रापि सुखमस्ति न तु क्वचिदिति नियतसहचारप्रतीतेरिति भावः । सर्वत्रेत्युक्तमुपपादयति-अपीति । विशेषणसमुच्चयार्थोऽपिः । तथा च यदा दुःखाकरत्वेन प्रसिद्धायामपि 'नीचगतौ' नरके किञ्चि त्सुखमस्ति तदा मानुषदेहिनो गतौ सुखमस्तीति किमु वक्तव्यमित्य र्थः । तथा च न कुत्रापि व्यभिचार इति भावः । महातमस्यपीति । त्रिविधाधोगतिषु मध्ये न केवलं मानुषादौ नरके च, किन्तु महादुः