पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] (६८) यत्रानवसरोन्यत्र पदं तत्र प्रतिष्ठितं ॥ (६९) वाक्यं वेति सतां नीतिः सावकाशे न तद्भवेत् ॥ [ इति बृहत्संहितायाम् । र्थः । उक्तं हि शब्दाधिकरणे तत्त्वप्रदीपे “ मोक्षस्यैव परमपुरुषार्थ त्वात् तस्य च समीचो विना विष्णुप्रसादात् अलभ्यत्वात् तस्य च अ तिमात्रस्य अपरोक्षज्ञानप्रसाध्यत्वात् तस्य चापरोक्षस्य जिज्ञासासमा प्ततत्त्वाद्द्विष्णुरेव जिज्ञास्य इत्युक्तम्” इति । सावधारणान्वयस्याप्यु पलक्षकमेतत् । तस्यातश्शब्देन परामर्शाद्यनुपपत्तिः । अनेन सूत्रे यतो नारायणप्रसादमृते न मोक्षः, किन्तु प्रसादेनैव, न च ज्ञानं विनाऽत्यर्थ प्रसादः, किन्तु ज्ञानेनैव, न च जिज्ञासां विना ज्ञानं, किन्तु जिज्ञासयैव, अतो ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येत्यन्वयप्रदर्शनमुखेन अतश्शब्दस्य मोक्षसा धनप्रसादसाधनज्ञानसाधनत्वादिति हेतुरर्थ इत्येतद्विवृतं भवति । एवं यतो नारायणप्रसादमृते न ज्ञानं न जिज्ञासा किन्तु प्रसादेनैव इति योजनायां अतःशब्दस्यार्थान्तरमपि विवृतं भवति । नारायणशब्दप्रयो गेण सौत्रब्रह्मशब्दोऽपि व्याख्यातो भवति ॥ (६८-६९) ननु सूत्रे 'कर्तव्या' इति पदस्यैव अध्याहारः कुतः अध्याहारस्य निरङ्कुशत्वेन 'न कर्तव्या' इति वाक्यस्यैवाध्याहारः किं न स्यादित्यत आह—'यत्र' इति । अत्र यत्रेति तत्रेति पदमिति चावर्तते, तथा वाक्यमित्यपि, विनेत्यध्याह्रियते । तथा च—'यत्र' अवा न्तरवाक्ये यत् 'पदं' विना 'अन्यत्र' अर्थान्तरे 'अनवसरः' अघ टना 'तत्र' वाक्ये तदेव 'पदं' 'प्रतिष्ठितं' प्राप्तं भवेत् नान्यदिति 'सतां' न्यायः, यत्र वाक्ये यस्मिन् वाक्ये सावकाशे अर्थान्तरे घट नावति सति तदेव पदं नियमेन प्रतिष्ठितं प्राप्तं न भवेत् । एवं यत्र महावाक्ये यदवान्तरवाक्यं विनान्यत्रानवसरः तत्र महावाक्ये तदे व वाक्यं प्रतिष्ठितम्, यत्र यस्मिन् महावाक्ये सावकाशे सति तद् वान्तरवाक्यं नियमेन प्रतिष्ठितं न भवेदित्यर्थः । यत्र वाक्ये यत्पदं वाक्यं वाऽपेक्षितं अन्यत्रान्यस्यानवसर इति वा । इति बृहत्संहिताया मुक्तत्वात् 'कर्तव्या' इति पदमेवावश्यमध्याहर्तव्यमिति वाक्यशेषे णास्यान्वयः । 'न कर्तव्या' इत्यध्याहारे अथातश्शब्दार्थाधिकारादेरत्रा न्वयायोगादिति भावः । एवं चन्द्रिकोक्तरीत्या 'यत्र'इति श्लोको 'यतः' इत्याद्यध्याहारसमर्थनपरतयापि व्याख्येयः ।