पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७४४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ] तस्माद्धावैतस्माद्भार्या यदैनं पुरुषमेष स्वप्नेनाभिह न्ति' इति गौपवनश्रुतिश्च ॥ २ ॥ (४) केन साधनेन? सू-ॐ॥ मायामात्रं तु कात्स्न्र्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ॐ॥ ३॥ च्छानुसारेण 'काम' काम्यं स्वाप्नरथादीन् निर्मिमाणो जागर्ति, तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते (कठ. ५-८.) 'शुक्रं' शोकरहितं 'ब्रह्म' पूर्ण 'अमृतं' नित्यमुक्तमित्युच्यते इति कठश्रुत्यर्थः । गौपवनश्रुतिश्चे त्यनन्तरं ईश्वरं सन्ध्यकर्तारमाहेति शेषः । अनेन निर्मेयभूताः स्वाप्नपु त्रादयो हरेरेव जायन्ते इति 'एके शाखिनो' गौपवनाः स्पष्टं 'एतस्मा त्' इत्यादिना आहुरित्यध्याहारावृत्तिभ्यां पुत्रादयश्चेत्यस्यान्वय उ क्तः । यद्वा 'एनं पुरुषं' जीवं 'एषः' परमात्मा 'स्वप्नेनाभिहन्ति' सं योजयति तदा स्वप्नावस्थायां एतस्माद्धरेरेव पुत्रादयश्च स्वाप्ना जाय न्ते । हि प्रसिद्धमिति श्रुत्यर्थः ॥ (४) उपादाननिमित्तयोरभावात्स्वाप्नसृष्टिरनुपपन्नेत्याक्षिपति- केनेति ॥ सन्ध्ये सृष्टिरित्यनुवर्तते । तथा च साधनाभावान्न सन्ध्ये सृ ष्टियुक्तेत्यर्थः । एतदाक्षेपपरिहाराय सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे-मायेति । अनादीति । अनादिभूतं यन्मनस्त्रिगुणात्मकं तद्गतान् तदुपादानकान् 'संस्कारान्' पूर्वानुभूतवस्तुविषयकान् वासनाख्यसंस्कारान् उपा दानीकृत्य 'स्वेच्छामात्रेण' निमित्तभूतया स्वेच्छयैव, न तु परापेक्ष या मनसा 'प्रदर्शयति' सन्ध्यमीश्वरो जीवायेति योजना । स्वाप्नशि रश्छेदादीनामसत्त्वपरिहाराय अनादिमनोग्रहणम् । तेषामपि इह ज न्मनि जन्मान्तरे वा कदाचिदनुभवसम्भवेन तज्जन्यसंस्कारस्यापि अ नादिमनसि स्थितिसम्भवादिति भावः । संस्कारानित्यनेन जैवप्रज्ञाप रतया मायाशब्दार्थो व्याख्यातः । त्रिगुणात्मिकाऽथ ज्ञानं च विष्णुशक्तिस्तथैव च । मायाशब्देन भण्यन्ते शब्दतत्त्वार्थवेदिभिः ॥ इति वचनात् । स्वेच्छयेति मायाशब्दस्यार्थान्तरोक्तिः । महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च । प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥ इति वचनात् । अनेन मायाभ्यां निर्मितं मायामात्रमिति विग्रहस्सूचि तः । मनसा प्रदर्शयतीत्यनेन यथा घटादीनां मृदादिभिः सृष्टिश्चक्षुरा दिभिः प्रदर्शनं नात्र तथा, किन्तु मनसैव तदुभयमिति सूचितम् । प्रे