पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

( २ ) ‘ न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते ’ (बृ. ६-३-१०.) इत्यादिश्श्रुतेः ॥ १ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ ॐ ॥ २ ॥ ‘ य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामंकामं पुरुषो निर्मिमाणः ’ ( कठ. ५-८. ) इति च । ‘ एतस्माद्धयेव पुत्रो जायते ए ( २ ) ननु न स्वप्नस्य भगवदधीनत्वं युक्तं पश्चाददृष्टेरित्यतस्त- त्परिहारत्वेन आवृत्त्या अन्वितस्य सन्ध्ये सृष्टिर्हीत्यंशस्य ‘ हि ’ यतः सन्ध्ये प्रागसतां पदार्थानां परमात्मनः सृष्टिर्निरोधश्चाङ्गीक्रियते, अतो नोक्तदोष इत्यर्थमभिप्रेत्यास्याप्रामाणिकत्वशङ्कापरिहारकतया प्रवृत्तं सृष्टिमाह हीति सूत्रांशं व्याचष्टे—नेति ॥ श्रुतेरित्यनेन हिशब्दो वच- नकर्तुः शब्दस्य हेतुत्वसूचकतया व्याख्यातः। तस्यावृत्तिरपि सूचिता। आदिशब्देन ‘न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति। अथानन्दान्मुदः प्रमु- दः सृजते। न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्त्यथ वेशान्ताः पु- ष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते स हि सर्वस्य कर्ता’ (बृ.६-३-१०.) इति सम- ग्रवाक्यं निरोधवाक्यं च गृह्यते । बृहदारण्यकश्रुतिरियम् । ‘ तत्र ’ स्वप्नावस्थायां अन्तरिक्षे स्वर्गे मोक्षे वा ‘ रथा न भवन्ति ’ पूर्वं नास- न् । रथैर्युज्यन्त इति रथयोगा अश्वादयश्च पुरा नासन् । तथा ‘पन्था- नो’ मार्गाश्च न प्रागासन् । किन्तु तदैव स आत्मा तत्तत्कर्मानुसारेण रथान् रथयोगान् पथश्च सृजते । तथा आनन्दमुत्प्रमुदः सुखविशेषा न प्राक्स्थिताः, तांश्च सृजते। वेश्यायै दीयमानं वेशं तत्सम्बन्धिनी वेश्या- ऽपि वेशेत्युच्यते। तस्या अन्ताः प्रवेश्या गृहाः ‘ अन्तस्स्थानं स्थलं वासः ’ इति वचनात् । ‘ पुष्करिण्यः ’ सरांसि ‘ स्रवन्त्यो ’ नद्यस्ता- श्च सृजते । न केवलं स्वाप्नादीनामेव कर्ता स परमात्मा, किन्तु सर्व- स्य जगतोऽपि हीति श्रुत्यर्थः ॥ ( ३ ) ननु कर्तुरभावान्न स्वप्नकालीनसृष्टियुक्ता । न हि जीवस्त- त्कर्ता । सुप्तत्वात्तस्य । नापीश्वरः । तत्प्रमाणाभावात् । न च पक्षद्वये ऽपि सृष्टिरुपपन्ना । तत्काल एवोत्पत्तिविनाशकर्तुरदर्शनादित्याशङ्कां प- रिहरत्सूत्रमुपन्यस्य तत्सूचितश्रुतीरुदाहरति—निर्मातारमिति ॥ इति चेत्यस्य इत्येके शाखिनः ईश्वरं निर्मातारं सन्ध्यकर्तारं आहुरिति सौ- त्रपदेनान्वयः। चशब्दः आह हीत्युक्तप्रमाणसमुच्चयार्थः। यत इत्यर्थे वा। अतो नेश्वरस्य स्वप्नकर्तृत्वे प्रमाणाभाव इति वाक्यशेषः। ‘यः’पुरुषः पूर्णषड्गुणः पुरि शयो वा ‘एषु’ जीवेषु सुप्तेषु सत्सु, तदा ‘कामं’ स्वे