पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - २.] ( २ ) प्रदर्शकस्तु सर्वेषां स्वप्नादेरेक एव तु । परमः पुरुषो विष्णुस्ततोऽन्यो नास्ति कश्चन ॥ इत्यनुसारिस्मृतेश्च । ‘एष स्वप्नान्प्रदर्शयत्येष प्रबो धयत्येष एव परम आनन्दः’ ( ) इति च षां सर्वावस्थाप्रेरको, न केषां चिदिति भावः । अनेन सौत्रकर्मशब्दो लक्षणया कर्मणामीशाधीनत्वश्रुतिपर इत्युक्तं भवति । यद्यपि सुधा यां श्रुतिस्थः साधुकर्मशब्दो मोक्षजनकज्ञानाद्युपलक्षकः । असाधुकर्म शब्दश्च मिथ्याज्ञानाद्युपलक्षक इत्युक्तम् । तथाऽपि कर्मशब्दस्यात्रोक्त क्रियावाचित्वापरित्यागेन उच्चिनीषतिवाक्यपर्यालोचनया उपलक्षणो क्तेरदोषः । व्याख्यातेयं श्रुतिर्वैषम्याधिकरणे ॥ ( २ ) प्रदर्शक इति ॥ स्मृतेरित्यनेन स्मृतेरित्यंशोऽनुसारित्यनेना न्वित्यंशो व्याख्यातः । स्फुटमभिमतार्थाभिधायकत्वमनुसारित्वम् । हेतुसमुच्चये चः । स्मृतौ तुशब्दश्चार्थः । यतः स्वप्नादेर्जनकश्चेति तत्त्व प्रदीपोक्तेः । द्वितीयो मुख्यत्वविशेषद्योतकः । सर्वदेति शेषः । तथा च विष्णुरेव मुख्यतः सर्वदा सर्वेषां स्वप्नादेरवस्थानस्य ‘प्रदर्शकः’ तत्प्रेरकः तज्जनकश्च एक एव, न तु सद्वितीयः पुरुषान्तरसहितः । स च विष्णुरेव भवेत्, नान्यः, कुतः ? यतस्ततः ‘कश्चन’ कोऽपि परमः पुरुषो नास्त्यत इत्यर्थः । इति श्रुतिश्चेत्यन्वयः । यत इति शेषः । अने न शब्दादित्यंशो व्याख्यातः । श्रुतावेवशब्दः सर्वत्र सम्बध्यते । अन्य था स्वप्नानिति बहुवचनेन सर्वपुरुषसम्बन्धिसार्वकालिकावस्थाप्रेरक त्वलाभेऽपि तस्यान्यस्यापि सर्वावस्थाप्रेरकस्य सत्त्वेऽपि सम्भवेन त द्व्यावृत्त्यलाभात्परमात्मन एव सर्वावस्थाप्रेरकत्वरूपविवक्षितार्थासि द्धिप्रसङ्गात् । न चावधारणस्य पूर्वसम्बन्धस्य प्रयोजनवत्त्वेऽपि परम इति वाक्ये सम्बन्धो व्यर्थ इति वाच्यम् । अन्यस्यापि सर्वावस्थाप्रेर कस्य सत्त्वे तस्यापि परमत्वप्राप्त्या ‘एष ह्येव परमः’ इत्यवधारणा सम्भव इति बाधकोपन्यासार्थत्वात् । तथा च यतः ‘एषः’ परमा त्मैव ‘स्वप्नान्’ स्वप्नावस्थाः ‘प्रदर्शयति’ संयोजयति जीवान्, यत श्चैष एव सुप्तजीवान् प्रबोधयति अत एष एव ‘परमः’ सर्वोत्तमः ‘आनन्दः’ पूर्णानन्द इति श्रुत्यर्थः । ‘विधिः’ परमात्मन एवोपास्यत्व विधायकश्रुतिरिति । अनेन विधेरित्यंशो व्याख्यातः । अत्रापि चश ब्दो योज्यः । यत इति शेषः । अन्यस्यापि प्रेरकस्य सद्भावे तस्याप्यु