पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७६४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ] ( ८ ) सू—ॐ ॥ अपि चैवमेके ॥ ॐ ॥ १३ ॥ एवमभेदेनैव चशब्दादनन्तरूपत्वं चैके शाखिनः पठन्ति । अमात्रोऽनन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमश्शिवः । ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नैतरो जनः ॥ (मा. ४-७.) इदमेव सर्वस्मादन्तरं बाह्यं चेत्यर्थः । ब्रह्मायमात्मा सर्वमनुभवतीति ‘सर्वानुभूः’ सर्वज्ञ इति ‘वेदानुशासनं’ वेदव्याख्यानमित्यर्थः । पुन र्ब्रह्मेत्युक्तिस्तात्पर्यार्था, अनेकाधिशेषणसम्बन्धार्था वा । यद्वा—ब्रह्मेत्य नुवादोऽतो न पौनरुक्त्यम् । तथा च यत् ब्रह्मायमात्मा सर्वानुभूरि त्यन्वयः । विधेयविवक्षया अयमात्मेति पुल्लिङ्गप्रयोगः ॥ ( ८ ) ननु नामेदश्रुतिभिः भेदश्रुतेः बाधो युक्तः । तासां क तिपयरूपविषयत्वेन सावकाशत्वात् । नापि ‘अयं वै हरयः’ इ त्यन्तिमश्रुतिविरोधः । तत्र परस्परमभेदानुक्तेः, मूलरूपेणापि ‘ए ष त आत्मा.....अयमेव सः’ इतिवत् स्पष्टमभेदाप्रतीतेः । अ तो भेदश्रुतिबलात् विश्वादीनां भेद एवेत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठि त्वा व्याचष्टे—अपीति ॥ अत्रापिः तत्त्वप्रदीपोक्तरीत्या न केवलं का ण्वा एवं पठन्ति, किन्तु ‘एके’ अन्ये माण्डूकेया अपीति समुच्चयार्थः। एवमित्यनुवादः, अभेदेनेति व्याख्यानम् । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । त था च अभिन्नत्वप्रकारं प्राप्तान्येवेत्यर्थः । विश्वाद्यनन्तरूपाणीति शे षः । चशब्दादित्यनन्तरं विष्णोस्समुचितमिति शेषः । द्वितीयान्तश ब्दयोरेके पठन्तीत्यनेनान्वयः । यद्वा—अभेदेनेति सहयोगे तृतीया । तथा च चशब्दबोधितं ‘अनन्तरूपत्वं’ विश्वादिरूपाणामनन्तत्वं बहु त्वं अभेदेन सहैके पठन्तीत्यर्थः । चस्समुच्चये । इति पठन्तीत्यन्वयः । इतिरावर्तते । स च हेतौ । तथा च इति यतः पठन्ति अतो न भेदश्रु तिमवलम्ब्य विश्वादिभेदो ग्राह्यः, न भेदश्रुतिः अभेदश्रुतिविरोधिनी ति वा अध्याहारेणान्वयः । अनेन सूत्रे पठन्तीत्यस्य यतोऽतश्शब्दयो रुक्तसाध्यवाक्यस्य च अध्याहारः कार्य इति सूचितम् । श्रुत्यर्थस्तु- यद्यपि ‘अमात्रो’ भिन्नांशशून्यः तथाऽपि ‘अनन्तमात्रः’ अभिन्नान न्तांशवान् ‘द्वैतस्योपशमः’ द्वितीयेन प्रकारेणेतं द्वीतं इण् गतौ, भा वे निष्ठा, द्वीतमेव द्वैतं, मिथ्याज्ञानं तस्योपशमस्तन्नाशकृत् । तत्त्वप्र दीपे तु—‘अमात्रः’ परिमाणरहितः ‘अनन्तमात्रः’ अनन्तरूपः