पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७८० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - २.] न्यान् प्रति च सामञ्जस्यं भवति । (३) साधनस्योत्तमत्वेन साध्यं चोत्तममाप्नुयुः । ब्रह्मादयः क्रमेणैव यथाऽऽनन्दश्रुतौ श्रुताः ॥ इति ब्रा ह्मे ॥ २० ॥ (४) कुतः ? सू—ॐ ॥ दर्शनाच्च ॥ ॐ ॥ २१ ॥ र्थो-भक्त्यादीति । विशेषस्तारतम्यम् । आदिशब्देन पूर्वोक्तानां ग्रहण म् । 'अङ्गीकारादेव' अङ्गीकारे सत्येवेति । अनेन एवमित्येतत्सावधार णमाश्रौ योजनीयमित्युक्तं भवति । न स्थानत इत्यतोऽनुवृत्तस्य पर स्येत्यस्यार्थमाह— ईश्वरस्येति । विषमफलदातुरिति शेषः । उभयप दपरामर्शं दर्शयति— ब्रह्मादीनिति । 'अन्यान्' मध्यमाधमान् । बहु लग्रहणाद्वितीयातत्पुरुषः । चः समुच्चये । सामञ्जस्यमिति । समञ्ज सो वैषम्यादिदोषशून्यस्तस्य भावः सामञ्जस्यं 'भवति' भवेत् ना न्यथेत्येवशब्दार्थः । न तु समभक्तानां फलवैषम्यमिति तदर्थः । तथा च फलवैषम्यस्यानुपपत्त्या भक्तितारतम्यसिद्धिरिति भावः ॥ (३) फलं समं, साधनं तु विषममित्येवंरूपफलसाधनवैरूप्ये सू त्रकृदुक्तं युक्तिविरोधमुक्त्वा स्मृतिविरोधं च दर्शयति—साधनस्ये ति ॥ भक्त्यादिरूपसाधनस्येत्यर्थः । 'उत्तमत्वेन' महत्त्वेनाल्पत्वेन चेत्यस्याप्युपलक्षकमेतत् । हेतौ तृतीया । हेतुत्वं च साध्यगतोत्तमत्वं प्रतीति द्रष्टव्यम् । 'साध्यं' मुक्तिफलं 'उत्तमं' महत्, अल्पं चेत्यपि ग्रा ह्यम् । चोऽप्यर्थस्समुच्चये । ब्रह्मादयो देवा इति शेषः । अन्योपलक्षक मेतत् । साम्यभ्रमनिरासायाह— क्रमेणेति । 'अथात आनन्दस्य' (तै. २-८.) इति श्रुतौ 'यथा' येन क्रमेणानन्दित्वेन श्रुताः, तथा तेनैव क्रमेण साध्यमानन्दमाप्नुयुरित्यर्थः । इतीति । ब्राह्मे उक्तिश्चात्र प्रमा णत्वेन भवतीत्यन्वयः ॥ (४) ननु भवेदेतद्यदि ब्रह्मादीनां फलतारतम्यं स्यात्, तदेव कु त इति हेत्वसिद्धिमाशङ्कते—कुत इति ॥ फलस्य वृद्धिह्रासभाक्त्वं कुतः ? प्रमाणाभावात्साम्यस्त्येवेति भावः । एतदाक्षेपपरिहाराय सूत्रं पठि त्वा व्याचष्टे— दर्शनाच्चेति ॥ आरभ्येति । आरभ्य पठितायां श्रुतावि त्यन्वयः । यद्वा— इति सुखे विशेषदर्शनादित्यन्वयः । आरभ्येत्यस्य मनुष्योत्तममारभ्येत्यर्थः । आद्यपक्षे मनुष्योत्तममारभ्येति शेषः । 'ब्र