पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( ८३ ) यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान्व्यससर्ज [ भूम्याम् ॥ ( ८४ - ८५ ) इत्याद्युक्त्वा “ तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ” ( महाना. १. ) अतः परं नान्यदणीयसं हि परात्परं यन्महतो महान्तम् ॥ यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् ॥ इति वाक्येन सह व्याख्यातं विष्णुतत्त्वनिर्णयटीकायाम् । तथा हि-‘यमन्तस्समुद्रे’ विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः समुद्रस्यान्तस्स्थितं ‘क वयो’ज्ञानिनः ‘अवयन्ति’ ईषदेव जानन्ति, यस्मिन् ‘तदक्षरे’ अवि ज्ञेयत्वरूपपूर्वविशेषणविशिष्टे प्रसिद्धे वा अविनाशिनि ‘परमे’ प्र जा अधीनाः सन्ति ( ८३ ) ‘जगतः प्रसूती’ प्रसूतिर्जनयित्री मूलप्रकृतिर्लक्ष्मीः ‘यतो’ यस्मात् प्रसूता उत्पन्ना, सृष्टौ अभिमुखीबभूवेति वा, यश्च यद्वस्तु ‘तोयेन’ तत्तज्जीवकर्मणा स्ववीर्येण वा, तोयशब्दोक्ताम्बूपलक्षितैर्भू तैर्वा ‘भूम्यां’ पृथिव्यादिषु लोकेषु ‘जीवान् व्यससर्ज’ विविधं स सर्ज । ( ८४-८५ ) यश्च ‘ओषधीभिः’ सहितान् ‘पुरुषान् पशूंश्च चरा चराणि भूतानि’ प्रेरणाय ‘विवेश’ । ‘चराचराणि भूतानि’ इत्यनेनैव सिद्धे यज्ञाङ्गत्वादिना विशिष्टानां व्रीह्योषधीनां ग्रहणाय पुनर्वचनम् । ‘अतः’ यस्मात् ‘परं’ अतिशयेन ‘अन्यत्’ वस्तु ‘अणीयसं’ अणी यो नास्ति, यच्च ‘परात्परं’ उत्कृष्टादुत्कृष्टं ‘महतो’ महत्परिमाणादपि ‘महान्तं’ महत्, ‘यदेकं’ केवलं ‘अव्यक्तं’ स्वप्रसादं विना अती न्द्रियं ‘विश्वं पूर्णं तमसः’ प्रकृतेरज्ञानाद्वा ‘परस्तात्’ अतिक्रम्य स्थितं ‘तदेवर्तं’ यथार्थज्ञानरूपं ‘तदु’ तदेव ‘सत्यं’ ज्ञानपूर्वकक्रियावत् ‘तदेव कवीनां’ मते ‘परमं’ मुख्यं ‘ब्रह्म’ इत्याहुरिति । अत्र ‘तदक्षरे’ इति श्रुतिपाठः । ‘यदक्षरे’ इति क्वचित्पाठे यस्मिन्नित्यध्याहारो न का र्यः । ‘व्यससर्ज’ इति प्रायिकः श्रुतिपाठः । ‘व्यचसर्ज’ इत्यपि क्वचि त्पठन्ति । अत्र सकारस्य चकारादेशः छान्दसः । आद्यपक्षेऽपि वि आ ससर्जेत्यवयवविभागः । तत्राङो ह्रस्वत्वं छान्दसं बहुलग्रहणात् । “इन्द्रा वरुण वामहम्” इति श्रुतौ णकारात्परस्याकारस्य यथा ह्रस्व