पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १०. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. ४१ इत्येवशब्दान्नान्येषां सर्वनामता । ( ९१ ) “ अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन् विश्वानि भुवनानि तस्थुः ॥ ( ऋ. सं. १०-८२-६. ) इति हि विष्णोर्लिङ्गम् । ( ९२ ) न च प्रसिद्धार्थे विनाऽन्योऽर्थो युज्यते । ब्रह्मत्वं किं न स्यादित्यत आह—‘यः’ इति । ‘इत्येवशब्दात्’ इति इतिवाक्यस्थैवशब्दात् ‘अन्येषां’ रुद्रादीनां ‘सर्वनामता’ विष्णुवा- दिसर्वशब्दवाच्यत्वं नेत्यर्थः । सर्वनामतेत्यनन्तरं-यत एवमतः ‘तन्मे विष्णुः’ ( महाना.३-१६. ) इत्यादौ नान्येषां प्राप्तिः अत एव न ब्रह्मत्वं तेषामिति वाक्यशेषः । ‘यो’ भगवान् ‘एक एव देवानां’ ब्रह्मादीनां ‘नामधाः’—विश्वपाशब्दवदयं शब्दः—नामधारकः न त्वन्येऽपि ‘तं प्रश्ने’ पृष्टारं ‘अन्या’ अन्यानि ‘भुवना’ भुवनानि लोकाः ‘संयन्ति’ संयान्ति मोक्षे प्रलये चेति श्रुत्यर्थः ॥ ( ९१ ) नन्वत्रापि यच्छब्देन विष्णुरिति कुतः ? विश्वकर्मेति श्रुति- बलादस्य सूक्ताख्यप्रकरणस्य विश्वकर्माद्यन्यपरतया तद्गतयच्छब्द- स्यापि तत्परत्वौचित्यादित्यत आह—‘अजस्य’ इति । ‘हि’ यस्मात् इति वाक्ये ‘विष्णोः लिङ्गं’ पद्मनाभत्वाख्यमसाधारणो धर्मः श्रुतः तस्माद्यच्छब्दोदितो विष्णुरेवेत्यन्वयः । उत्सर्गतो लिङ्गात् श्रुतेः प्राब- ल्येऽपि सावकाशाया विश्वकर्मश्रुतेः निरवकाशलिङ्गेन बाधोपपत्तेरि- ति भावः । श्रुत्यर्थस्तु—‘अजस्य’ अजन्यस्य पुरुषस्य ‘नाभौ एकं’ वस्तु ‘अर्पितं’ उद्भूतम् । ‘यस्मिन् विश्वानि भुवनानि’ सर्वे चतुर्दश लोकाः ‘अधितस्थुः’ अधिष्ठिताः इति ॥ ( ९२ ) नाभ्यर्पितं पद्मादन्यत्किं न स्यादित्यत आह— ‘न च’ इति । चः समुच्चये । प्रसिद्धं विष्णुनाभिस्थत्वेन प्रसिद्धं पद्मा- ख्यार्थं ‘विनाऽन्योऽर्थो’ न युज्यते, प्रसिद्धिबाधादित्यर्थः । विश्वकर्म- श्रुतिवत्पद्मनाभत्वलिङ्गमप्यन्यस्य किं न स्यादित्यतो वाऽऽह—‘न च’ इति । पद्मनाभत्वेन प्रसिद्धपदार्थं भगवन्तं विना ‘अन्यः’ पद्म- नाभो न युज्यते प्रसिद्धिबाधादित्यर्थः ॥ ६