पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३०. सू - ५०. ] दीपिकासहितम्. ८८९ सावधारणा बलवती श्रुतिः । इन्द्रोऽश्वमेधांश्छतमिट्ष्ट्वाऽपि राजा ब्रह्माणमीड्यं समुवाचांपसन्नः । न कर्मभिर्न धनेनैव चान्यैः पश्येत् सुखं तेन तत्त्वं ब्रवीहि ॥ इति बलवल्लिङ्गम् । 'नास्त्यकृतः कृतेन' (मु. १-२.) इत्युपपत्तिश्च ॥ कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । मोक्षसाधनत्वं समर्थ्यते । 'कर्मणैव' इति वचनात् कर्मसाध्य एव मोक्ष इति प्राप्ते सिद्धान्ताभिधानाय सूत्रं पठति—श्रुत्यादीति ॥ अत्र मत्वर्थे ईयसुन् । श्रुत्यादिवलीयस्त्वादित्यस्य श्रुतिलिङ्गोपपत्तिस्मृती नामतिबलवत्त्वात् । बलवच्छ्रुत्यादेरिति यावत् । इत्यर्थमभिप्रेत्य बलीय स्त्वे हेतुप्रदर्शनपूर्वकं सूत्राभिप्रेतां श्रुतिं, आदिपदसूचितप्रमाणानि च दर्शयति—सावधारणेति । 'तमेवम्' इति 'दृष्ट्वैव' (कौशिक. ) इति श्रुतिः 'कर्मणैव' इति स्मृतेर्बलवती यतः 'सावधारणा' निरव काशेतरव्यवच्छेदरूपाऽवधारणेन युक्ता अत इत्यर्थः । यद्यपि 'तमेव म्' (श्वे. ३-८. ) इति श्रुताववधारणं न श्रूयते, तथाऽपि 'नान्यः प न्थाः' (श्वे. ३-८. ) इत्यवधारणार्थप्रतीतेः, 'दृष्ट्वैव' इत्यत्र च साक्षा दवधारणश्रुतेः सावधारणेत्युक्तम् । राजा इन्द्रः शतसङ्ख्याकानश्वमे धाख्यक्रतून् कृत्वा ईड्यं ब्रह्माणं उपसन्नस्समुवाच । किमिति ? हे ब्रह्म न् अहं 'कर्मभिः' अश्वमेधाद्यैः धनैः 'अन्यैः' तपआदिभिः सुखं 'न पश्येत्' पश्येयं न पश्यामि । पश्य इति पाठोऽप्यस्ति । तदा पदिव्यत्य यः । आद्यपाठे पुरुषव्यत्ययः । (यद्वा-इन्द्रःपश्येदिति परोक्षनिर्देशः। द्रोणं प्रति भीमवचनमेतत्)। यत एवं 'तेन' कारणेन तदर्थं दुःखासंभि न्नसुखरूपमोक्षार्थं 'तत्त्वं' मोक्षसाधनज्ञानविषयं ब्रवीहीति श्रुत्यर्थः । इति बलवदिति । इत्युक्तं मोक्षस्य ज्ञानसाध्यत्वे अव्यवहितं लिङ्गं बहु कर्मकृतोऽपीन्द्रस्य दुःखासम्भिन्नसुखरूपमोक्षार्थं तत्त्वज्ञानस्य प्रार्थन रूपज्ञापकं स्मृतेर्बलवत् निरवकाशत्वरूपप्राबल्योपेतमित्यर्थः । इत्युप पत्तिरिति । इति श्रुतिबोध्या कार्यत्वे सत्यन्यासाध्यत्वादित्येवंरूपा मो क्षस्य ज्ञानैकसाध्यत्वे साक्षादुपपत्तिश्च स्मृतेर्बलवतीति सम्बन्धः । व्यभिचारादिदूषणशून्यत्वात् श्रौतत्वाच्चेति भावः । लिङ्गोपपत्त्योरुभ ११२