पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

८९८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - ३.] पुरुषो भक्तिरेव भूयसी' इति माठरश्रुतेर्न परमात्मना दर्शनमिति चेत्— (२) न, 'तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम' (मु. ३-२-४.) इति श्रुतेः। (३) कथं तर्ह्येषा श्रुतिः। सू—ॐ ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ॥ ॐ ॥५४॥ पासनसाहित्येनोक्तभक्तेः स्वातन्त्र्यं निरस्यते। पूर्वपक्षयति—भक्ति रिति ॥ भक्तिरेव 'एनं' परमात्मानमधिकारिणं नयति, न त्वन्यदित्य र्थः। यद्वा—'तस्यैवेनं वशं न येत्' इति स्मृत्यनुसारेण भक्तिरेवैनं प रमात्मानं वशं नयतीत्यर्थः। 'एनं' विष्णुं भक्ताय दर्शयति। पुरुषो हरिर्भक्तिवशो भक्त्यधीनः 'भूयसी' साधनेषु श्रेष्ठा। इति श्रुतेः 'प रमात्मना' तत्प्रसादेन 'दर्शनं' दर्शनादि ब्रह्मसाक्षात्कारादि न भव तीति ज्ञायत इत्यर्थः ॥ (२) सिद्धान्तयति—नेति ॥ परमात्मना दर्शनादि नेति न, किन्तु तेनैव दर्शनादि भवतीत्यर्थः। कुत इत्यतस्तत्र हेतुत्वेन चशब्दसूचि तां श्रुतिमाह—तस्येति। आथर्वणे— नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वा म् ॥ एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वान् ॥ (मु. ३ - २ - ३.) इति पूर्ववाक्ये अयं परमात्मा भक्तिरहितैः प्रवचनमेधाश्रवणादिभिः न लभ्यते भक्तिपूर्वकैरपि स्वातन्त्र्यान्न लभ्यः, किन्तु 'एतैः' भक्ति प्रधानकैः प्रवचनाद्युपायैः 'यो' ब्रह्मदर्शनार्थं यतते इत्युक्तः, तस्या धिकारिणः एतैः प्रसन्नः परमात्मा 'ब्रह्मधाम' परब्रह्माधिष्ठानभूतं वा युं 'विशते' तत्र तस्याविर्भवतीत्यर्थः। 'प्रधानं धाम विष्णोस्तु प्राण एव प्रकीर्तितः' इत्याथर्वणभाष्योक्तेः। तत्त्वप्रदीपे तु ब्रह्मपुरं हृदयं 'ए षः' परमात्मा 'विशते' तत्र दृश्यते इत्युक्तम् ॥ (३) यदि परमात्मनैव दर्शनादि कथं तर्हि भक्तेरेव तत्साधन त्वाभिधायकश्रुतिरुपपद्यत इति शङ्कते—कथमिति ॥ 'एषा' भक्तेः कर्तृत्वाभिधात्री 'भक्तिरेवैनम्' इति श्रुतिः कथमुपपद्यत इत्यर्थः। तत्परिहाराय सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—परेण चेति। एवकारो भिन्नक्र