पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३६. सू - ५७. ] दीपिकासहितम्. ९०३ ३६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सु — ॐ ॥ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ॐ ॥ ५७ ॥ ब्रह्माद्यङ्गदेवतावबद्धोपासनादि प्रतिशाखं प्रतिवेदं च नोपसंह्रियते । ३६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे भगवदुपासनस्य यथायोग्यं ब्रह्माद्यङ्गदेवतोपा- सनस्य युक्तत्वेन कर्तव्यता प्रतिपाद्यते । 'अन्या वाचो विमुञ्चथ' (मु. २-२-५.) 'पूजयेन्नान्यदेवताः' इत्यादेर्नाङ्गाश्रितान्यदेवतोपासनं कार्यं, किन्तु केवलं ब्रह्मोपासनमेव, कार्यत्वे वा एकस्य प्रतीतगुणाः सर्वेषूप- संहर्तव्या इति प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं पठति—अङ्गेति॥ अत्राङ्गशब्देन 'वि- ष्णोरङ्गात्समुद्भूते, विष्णोरङ्गानि देवताः' इति वचनादीशाङ्गजत्वाद्वाभि- मानित्वाद्ब्रह्मादिदेवाः अङ्गानीत्युच्यन्ते । भावप्रधानोऽयमावर्तनीय इति भावेन अङ्गावबद्धा इति प्रतिज्ञांशं व्याचष्टे—ब्रह्मादीति । ब्रह्मादयश्च ताः देवताश्च तदवबद्धं तत्सम्बद्धं च तदङ्गतयावबद्धं च तत् उपासनादि चेति विग्रहः । प्रथमादिशब्देन रुद्रादयो गृह्यन्ते । द्वितीयेन परिचर्या- नमस्काराद्युच्यते । कार्यमेव अधिकारिभिरिति शेषः । एवेत्यनेन सौ- त्रतुशब्दोऽवधारणार्थतयाऽपि व्याख्यातः । अङ्गावबद्धा इति वचनेनो- दाहृतश्रुत्यादिविरोधः परिहृतः । श्रुत्यादौ प्राधान्येनोपासनस्यैव नि- षिद्धत्वात् अङ्गत्वेनोपासनस्य चाभ्युपगतत्वात् । अत एव— सर्ववर्णाश्रमैर्विष्णुरेक एवेज्यते सदा । रमाब्रह्मादयस्तस्य परिवारतयैव तु ॥ इति वचनम् । अनेन अङ्गावबद्धाः ब्रह्मादिदेवविषयाः अङ्गत्वसम्बद्धाः तत्प्रकारकाः उपासनाद्याः कार्या एव सर्वैर्मुमुक्षुभिः । कुत एतत्? हि- शब्दसूचितायाः ' समत्वात् ' इति स्मृतेरेवेति सूत्रांशस्यार्थ उक्तो भ- वति । तर्हि सर्वगुणाः सर्वत्रोपसंहृत्योपास्याः स्युरिति शङ्कते—त्वि- ति । तदुत्तरत्वेन—न शाखासु प्रतिवेदमित्येतद्व्याचष्टे—प्रतिशाखमि- ति । 'प्रतिवेदं' सर्ववेदानां 'प्रतिशाखं' सर्वशाखास्वित्यन्वयः । उ- क्तमुत्तमानां गुणजातमधमेष्विति शेषः । चस्समुच्चये । शाखास्वित्ये- व पूर्तौ प्रतिवेदमित्युक्तिः अविभक्तमूलवेदापेक्षयेत्युक्तं तत्त्वप्रदीपे । ' नोपसंह्रियते ' अधमेषु नोपसंहार्यमिति । अनेन प्रतिवेदं प्रतिशाखा-