पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ४. सू - १७. ] दीपिकासाहितम्. ९३५ ( ५ ) सू- ॐ ॥ उपमर्दं च ॥ ॐ ॥ १६ ॥ ‘ओमित्युच्चार्यान्तर्गिममात्मानमभिपश्योपमृद्य पुण्यं च पापं च काममाचरन्तो ब्रह्मानुव्रजन्ति’ इति च तु- रश्रुतौ ॥ १६ ॥ ( ६ ) सू- ॐ ॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ ॐ ॥ १७ ॥ न तावता कामचाराणां ज्ञानेऽधिकारः । य इमं परमं गुह्यमूर्ध्वरेतस्सु भाषयेत् । मोक्षसाधनत्वाभावः प्रसज्यत इति चशब्दसूचितसाध्येनान्वयः ॥ ( ५ ) इदमेव साध्यं कैमुत्येन साधयत्सूत्रं पठित्वा चशब्दस्य वि- षमक्षान्मुक्तेरिवानिवार्यतया प्राप्तस्य प्रारब्धकर्मणोऽपीत्येवमप्यर्थत्वे- न कैमुत्यद्योतकत्वमभिप्रेत्य व्याचष्टे—उपमर्दं चेति ॥ उपमर्दः फल- ह्रासः । अन्तः हृदयस्थेति । प्रतिमादेरुपलक्षणम् । तथा च मुक्तियो- ग्या ओमित्युच्चार्य श्रवणादिकं च कृत्वा हृदयस्य प्रतिमादेरन्तरिमं परमात्मानं ‘अभिपश्य’ दृष्ट्वा प्रारब्धमनिष्टं पुण्यं पापं च किंचिद्दुः- खं ज्ञानेन ‘उपमृद्य’ फलह्रासेन विनाश्य ‘कामं’ यथेच्छं सदसत्क- र्माचरन्तोऽपि ब्रह्म ‘अनुव्रजन्ति’ प्राप्नुवन्त्येवेति श्रुत्यर्थः ॥ ( ६ ) ननु यदि कामचाराणामपि ज्ञानिनां मुक्तियोग्यता, तर्हि तज्जिज्ञासूनामपि कामचाराणां ज्ञानाधिकारः स्यादविशेषात्, तथा च ‘अध्ययनमात्रवतः’ इत्युक्तस्य विष्णुभक्तिशमादिवतामेवाधिका- र इत्यस्य बाधः स्यादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठति—ऊर्ध्वेति ॥ अ- त्र ऊर्ध्वरेतस्त्वित्युक्तिः प्रधानत्वादुपलक्षणमन्यगुणानाम् । च शब्द एवार्थः साध्यसमुच्चये चेत्याशयेन चशब्दसूचितं प्रतिज्ञावाक्यं दर्श- यति—न तावतेति ॥ कामचाराणामपि ज्ञानिनां मुक्तियोग्यताऽस्तीत्ये- तावतेत्यर्थः । तत्त्वजिज्ञासूनां ज्ञानाधिकारो मन्तव्य इति शेषः । सूत्रे हिशब्दो हेत्वर्थ इति ज्ञापनाय श्रुतेरिति पञ्चमीप्रयोगः । श्रुतेरित्यस्य न साक्षात् किन्तु ऊर्ध्वरेतस्त्वादिगुणवत्स्वेव ज्ञानोपदेशविधानादि- त्यध्याहृतहेतुद्वारा नेत्यनेनान्वयः । अनेन ‘हि’ यतः ‘शब्दे’ ‘य इ- मम्’ इति श्रुतौ ‘ऊर्ध्वरेतस्सु च’ गुरुकुलवासब्रह्मचर्यापरपर्यायो- र्ध्वरेतस्त्वादिगुणवत्स्वेव ज्ञानोपदेशो विहितो न कामचारिष्वतो न ते- षाम् ज्ञानाधिकार इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । यः ‘इमं’ प्रकृतं ‘गुह्यं’ गोप्यं ‘परमं’ विष्णुमूर्ध्वरेतस्त्वादिगुणवत्स्वेव ‘भाषयेत्’ उपदिशे-