पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९३६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] न तथा विद्यते भूयान्यं प्राप्यान्येऽपि भूयसः ॥ इति माठरश्रुतेः ॥ १७ ॥ (७) सू--ॐ ॥ परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ ॐ ॥ १८ ॥ ‘प्रातरुत्थाय सन्ध्यामुपासीत यत्सन्ध्यामुपासते ब्रह्म व तदुपासतेऽथ देवाग्नयेऽजुहुयाद्वेदानावर्तयीत नान्य त ‘तथा’ तद्वत् ‘भूयान्’ श्रेष्ठो नास्ति ‘यं’ उपदेशकं प्राप्यस्थिता । शिष्यभावेनेति शेषः । कैमुत्यद्योतकोऽपिः ‘अन्ये’ शिष्या अपि ‘भूयसो’ भूयांसः श्रेष्ठा भवन्तीति श्रुत्यर्थः । यद्यप्यस्यां श्रुतावृर्ध्व रेतस्त्वादिगुणरहितानां कामचाराणामुपदेश्यत्वाभावोक्तिमुखेन परो क्षज्ञानाधिकाराभाव एव अवगम्यते न त्वपरोक्षज्ञानं तदभावः । त थाप्यपरोक्षज्ञानस्य परोक्षज्ञानपूर्वकत्वादपरोक्षज्ञानाधिकाराभावे सु तरामपरोक्षज्ञानाधिकाराभावः सिद्ध्यतीति भावः ॥ (७) एवं ‘केनस्यात्’ इत्यस्य यथेष्टाचारविधित्वमनङ्गीकृत्य स्तुत्यनुमतिरूपार्थोक्तौ । यथेष्टाचारविधित्वानङ्गीकारेणैव यज्जैमि निनाऽर्थान्तरमुक्तं तत्प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्यति—परामर्शमिति ॥ अत्र शब्देनेति कामकार इति विपरिणामेनानुवर्तते । तस्येत्युच्यमान इति च शेषः । अवधारणार्थकश्चशब्दस्तस्येत्यनेन कामशब्देन काम कारपदेन च सम्बध्यते इत्याशयेन सूत्रं व्याचष्टे—प्रातरिति ॥ प्रात रित्यतः प्राक् ‘केन स्यात्’ इति वाक्ये ‘कामचाराः’ इति वाक्ये चे त्युपस्कार्यम् । इत्युक्ताचारेति । इत्यादिवाक्योक्तसदाचारपरामर्शेने त्यर्थः । न च ‘कामचाराः’ इत्यस्य ‘प्रातः’ इत्युक्ताचारपरामर्शित्वेऽ पि ‘केन स्यात्’ इत्यस्य न तत्परामर्शित्वमिति वाच्यम् । उभयोः स मानार्थत्वेन तदुपपत्तेः । परामर्शो ग्रहणम् । परामर्शेनेत्यनन्तरं उच्य मान इति शेषः । ‘कामतः’ स्वेच्छया । एवशब्दस्य पूर्वेणोत्तराभ्यां च सम्बन्धः । विधिबन्धेति । एवकारव्यावर्त्यार्थकथनम् । ‘जायमानो वै ब्रा ह्मणस्त्रिभि ऋणैऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यः यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः’ (तै.सं.६-३-१०.) इत्यादिश्रुतेरजस्य तदकरणे प्रत्यवायलक्षणो यो विधिबन्धः तद्रहितत्वेनेत्यर्थः । तथा च ‘कामचाराः, येन स्यात्’ इत्यादिना ‘प्रातः’ इत्युक्ताचारपरामर्शेन तं परामृश्य ‘उच्यमानो’ विधीयमानः कामचारः ‘तस्य’ सदाचारस्यैव सत्कर्मण एव विधि बन्धवर्जितत्वेन कामत एव नियमेनाचरणरूपमेव न तु, निषिद्धस्य