पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ४. सू - १९. ] दीपिकासाहितम्. ९३९ अनुष्ठेयानां मध्य एव कामतश्चरणं कामतो निवृत्तिरि ति बादरायणो मन्यते । 'केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एवेति' (बृ.५-५-१.) साम्यश्रुतेः । ( १०) यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । ज्ञानं तदेव कामचारद्युत्यर्थतया प्रतिपादयत्सूत्रं पठति—अनुष्ठेयमि ति ॥ अत्रानुष्ठेयमित्येतद्विभक्तिविपरिणामेन व्याचष्टे—अनुष्ठेयानामि ति । अनुष्ठेयत्वेन विहितकर्मणामित्यर्थः । यद्वा--अनुष्ठेयमपेक्ष्येत्यन्व यं, अनुष्ठेयं कर्म चरणाचरणवत्त्वेनात्रोच्यत इति वाऽन्वयमुपेत्य तत्ता त्पर्यमाह-अनुष्ठेयानामिति । निर्धारणषष्ठीत्वाभिप्रायेण मध्य इत्युक्तं, न तु सर्वकर्मणामित्येवकारार्थः । सूत्रे कामचार इत्यनुवर्तत इत्याश येन तत्पदं व्याख्याति--कामत इति । इच्छयेत्यर्थः । केषां चिदिति शेषः । 'चरणं' करणं 'निवृत्तिः' अकरणम् । निवृत्तिरित्यनन्तरमि त्यनुज्ञानमेव कामचारद्युत्यर्थ इति शेषः । अनेन सूत्रे अनुमतिरिति पदस्यानुवृत्तिस्सूचिता । इति मन्यते इति शेषोक्तिः एवं साध्यपदं व्याख्याय कुत इत्यतस्तत्र हेतुतया साम्यश्रुतेरित्यंशं व्याचष्टे—केन स्यादिति । तथा चास्मिन् पक्षे ज्ञानी यदि 'येन केन चित्' किञ्चिद्वि हितानुष्ठानेनाननुष्ठानेन वा 'स्यात्' वर्तेत तदा 'ईदृश एव' सम ए व, न तु तस्मिन् किञ्चिद्विहिताकरणनिमित्तसाम्यासम्भवो वाच्य इ ति श्रुत्यर्थः । लिङस्तु आमन्त्रणमर्थ इति भावः । यद्यपि सर्वसदाचा रपक्षेऽपि साम्यमस्त्येवेत्यप्रयोजकता हेतोः । तथाऽपि जैमिनिपक्षे ज्ञा निनः सर्वसदाचारसद्भावात्साम्यसम्भवादेव ज्ञाप्यते, न तु बादराय णपक्ष इव साम्यासम्भवप्रसक्तिपूर्विका तन्निवृत्तिः । असम्भवनिवृत्ति रेव चेह श्रुतिज्ञाप्यतया ग्राह्या, न तु सम्भवः, सम्भवज्ञापनादप्यस म्भवनिवृत्तेर्ज्यायस्त्वात्, अतो नोक्तदोष इति भावः । अनेन—'अनु ष्ठेयं' अनुष्ठेयानां मध्ये कामचारो यस्मिन् करवाणीति कामतस्तस्य च रणं यस्मिन्न करवाणीति कामतस्तस्यानाचरणमित्येवमनुष्ठेये कामचा रानुमतिरेव शब्दे 'येन केन स्यात्' इति श्रुतावुच्यते, न तु सर्वेषां कामचारः । यद्वा—'अनुष्ठेयं' चरणाचरणवत्त्वेनात्र श्रुतावुच्यत इति बादरायणो मन्यते । कुतो ? ज्ञानिनः करणाकरणयोः 'येन स्यात्' इ ति साम्यश्रुतेरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( १०) सत्यमस्मिन् पक्षे साम्योक्तिः सम्यक्सम्बध्यत इति । तथा