पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ४, सू - २८. ] दीपिकासहितम्. ९५१ ‘यदि ह वा अप्येवंविन्निखिलं भक्षयत्येवमेव स भ वति’ ( ) इति सर्वान्नानुमतिः प्राणात्यय विषया । ‘न वा अजीविष्यमिमानखादिष्यिति होवाच कामो म उदपानम्’ (छा. १-१०-४.) इति दर्शनात् ॥ २८॥ इत्थं परिहरत्सूत्रं पठति—सर्वेति ॥ अत्र चशब्दः शङ्काव्यावर्तकः । त था च ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्विशेषाभ्युपगमे न ‘एवंवित्’ इति श्रु तिबाधो वाच्य इति प्रतिज्ञासिद्धौ तत्र हेतुत्वेन श्रुतेरन्यविषयत्वोक्ति परं—सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यय इत्यंशं व्याचष्टे—यदीति । इती ति । एवंरूपा शाखान्तरस्था ‘सर्वान्नानुमतिः’ निषिद्धानिषिद्धसर्वभ क्षणानुज्ञाश्रुतिरित्यर्थः । प्राणात्ययविषयेति । यदि प्राणात्ययकाले ज्ञा नी निषिद्धं भुञ्जीत, तर्हि न तेन तस्य विशेष इत्येवं प्राणहानिप्रसक्ति कालविषयेत्यर्थः । विषयेत्यनेन सप्तम्यर्थ उक्तः । एवमुक्तप्रकारेण ब्र ह्मविद्यदि ‘निखिलं’ निषिद्धानिषिद्धरूपं सर्वं भक्षयीत । तदाऽपि सः ‘एवमेव’ मुक्त एव भवति, न तु हसत इति श्रुत्यर्थः । साधारणश्रुतेः कुतः प्राणात्ययविषयकत्वकल्पनेत्यतः तद्दर्शनादित्यंशं व्याचष्टे—न वेति । इति तद्दर्शनादिति । इत्येवंरूपाज्जीवनोपयुक्तनिषिद्धभक्षणानु मतिततोऽधिकरागप्राप्तानुपान प्रत्याख्यानरूपलिङ्गप्रतिपादकमुनिवच नादित्यर्थः । अतो ह्रासाभावोक्तेरन्यथोपपन्नत्वात् न तद्बलाज्ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योरविशेषः शङ्कनीय इति ज्ञानिनाऽपि निषिद्धं न कार्यमे वेति भावः । अनेन—यतो ‘यदि ह वा’ इति सर्वान्नानुमतिश्रुतिः प्राणात्ययकालविषया अतो ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्विशेषाभ्युपगमे नैतच्छ्रुतिबाधः । कुतः श्रुतेरन्यकालविषयत्वकल्पनं ? ‘तद्दर्शनात्’ तत्र श्रुतेः प्राणात्ययविषयत्वे तस्य लिङ्गस्य दर्शनात् ‘न वा’ इति त ल्लिङ्गप्रतिपादकश्रुतेरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । सूत्रे तल्लिङ्गादित्येव वक्तव्ये दर्शनपर्यन्तधावनमसिद्धिपरिहारार्थमिति ध्येयम् । ‘न वा अ जीविष्यम्’ इति छान्दोग्यश्रुतेरयमर्थः—चक्रायणस्यापत्यं चाक्रायणः उषस्तिनामा मुनिरतिवृष्ट्या दौर्भिक्षे सति स्वजायया सह कस्यचि त् ‘इभ्यस्य’ धनिकस्य इभपालकस्य वा ग्रामे उवास । स च तत्र तत्रान्नार्थी अटन् ‘कुल्माषान्’ मुद्रान् कुत्सितवनमाषान् वा खाद न्तामिभ्यं यदृच्छयोपलब्ध्य ययाचे । अथेभ्योऽस्मै कुल्माषान् दत्त्वा ‘अ नुपानं’ उच्छिष्टजलपानं कुर्विति मुनिं प्रार्थयामास । एवमिभ्येन प्रार्थि