पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९५० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] तामुपनिषदमेवं वेद’ (केन.४-७..९.) इति ज्ञानाङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् । (२५) यस्य ज्ञानं तस्य मोक्ष इति नात्र विचारणा । तस्य शान्त्यादयोऽङ्गानि तस्मात्तेषामनुष्ठितिः । अवश्यकरणीया स्यादन्यथाऽल्पफलं भवेत् ॥ इत्याशङ्क्ये । तुशब्दः पूर्णफलार्थत्वं सूचयति ॥२७॥ (२६) सू- ॐ ॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शना त् ॥ ॐ ॥ २८ ॥ ति षड्वेदाङ्गानि 'सत्यं' मीमांसा 'निर्णीयते यतः सत्यमिदं सत्यमि ति स्फुटम्' इति वचनात् । 'आयतनं' उत्पत्तिकारणं तस्या इत्यनु षङ्गः । एतदुपनिषद्ज्ञानिनः फलमाह- य इति । 'यः' अधिकारी 'एतां' उपनिषदं वेद सः 'अनन्ते' अपरिच्छिन्ने 'स्वर्गे' स्वरूपसु खज्ञानात्मके 'लोके' प्रकाशमाने 'ज्येये' ज्येष्ठे परे ब्रह्मणि प्रतिति ष्ठतीति तलवकारश्रुत्यर्थः । यद्यप्यत्र वेदादिकारणकत्वोक्त्या प रोक्षज्ञानमेव प्रतिपाद्यतया भाति । तथाऽपि 'यो वा वेद' इति फलवाक्यपर्यालोचनया परोक्षज्ञानद्वाराऽपरोक्षज्ञानपर्यवसायित्वम स्य वाक्यस्य वक्तव्यमिति नासङ्गतिः । अत एव भाष्ये फलवाक्य पर्यन्तोदाहरणम् । न चास्य सूत्रस्य 'तुल्यं तु दर्शनं, चीर्णे कृते वा' इत्युक्तिविरोधः शङ्कः । ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वेऽविशेषस्य तत्रोक्त त्वादिह च ज्ञानवृद्ध्यर्थत्वोक्तेर्विरोधाभावात् ॥ (२५) ननु ज्ञानादेव मोक्षसिद्धौ किं प्रतिष्ठयेत्यत आह-यस्येति॥ 'ज्ञानं' ब्रह्मापरोक्षज्ञानं 'तस्य' ज्ञानस्य 'शान्त्यादयः' शमादयः 'अ ङ्गानि' ज्ञानवृद्ध्यर्थानि ज्ञानेन सम्पूर्णमोक्षसाधने उपयुक्तानि भवन्ती त्यर्थः । 'तस्मात्' अङ्गत्वात् 'अन्यथा' शान्त्याद्यननुष्ठानेऽसत्कर्मा नुष्ठाने चेत्यर्थः । 'अल्पफलं' प्राप्तव्यहासो यावदनभिव्यक्तिश्चेत्यर्थः। नन्वेतत् श्रुत्युक्तं प्रमेयं सूत्रे किं नोक्तमित्यत आह-तुशब्द इति । श मादेरिति शेषः । 'पूर्णफलार्थत्वं' फलपूर्तिप्रयोजकत्वम् । उपलक्षण मेतत् । असत्प्रवृत्तेरल्पफलत्वं च सूचयतीत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ (२६) ननु यदि सद्सत्प्रवृत्तिभ्यामस्ति ज्ञानिनो विशेषः, तर्हि 'क थमेवंविन्निखिलं भक्षयीत' इति निषिद्धान्नभोजनेऽपि हासाभावोक्तिः सम्भवति । तस्मान्न विशेषस्स्यादिति पूर्वोक्तस्य तर्कपराहतिमाश