पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)
Purnaprajna Bhashya of Sriman Madhvacharya with Commentary
श्रीमन् मध्वाचार्य (टीकाकार: जगन्नाथ यति / गोपालकृष्णाचार्य) द्वारा
( २६ ) श्रीमद्ब्रह्मसूत्राधिकरणविषयसूचिका. अधि०। सूत्र०। विषयाः । २ २ यः परमात्मानं प्राप्य भोगं अनुभवति इति उक्तः सः मुक्त एव इति निरूपणम् ॥ ३ ३ मुक्तप्राप्यं परं ज्योतिः परमात्मैव इति निरूपणम् ॥ ४ ४ परमात्मनि प्रविष्टः जीवः परमात्मभुक्तभोगानेव अ- नुभवति इति निरूपणम् ॥ ५ ५-७ परमात्मनि प्रविष्टः मुक्तजीवः स्वस्वरूपदेहेन परमा- त्मदेहेनापि भोगाननुभवति इति निरूपणम् ॥ ६ ८ मुक्तः स्वसङ्कल्पमात्रेण भोगाननुभवति इति निरूप- णम् ॥ ७ ९ मुक्तानां स्वाचार्याद्विज्ञानप्रदातृभ्यः अन्ये अधिपत- यः न सन्ति इति निरूपणम् ॥ ८ १०-१६ मुक्ताः शुद्धसत्त्वमयदेहेन चिद्रूपदेहेन वा भोगान- नुभवन्ति इति निरूपणम् ॥ ९ १७-२० मुक्ताः जगत्सृष्ट्यादिव्यतिरिक्तान् कामाननुभवन्ति इति निरूपणम् ॥ १० २१-२२ मुक्तस्य आनन्दे वृद्धिह्रासौ न स्तः भगवदुपासना तु सुखरूपैव न साधनभूता इति निरूपणम् ॥ ११ २३ मुक्तस्य पुनरावृत्तिर्नास्ति इति निरूपणम् ॥ —:❖:—
श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणांवर्णानुक्रमसूचीका ॥ अ अ. पा. सूत्र. अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकित- } २ ३ ४३ वादित्वमधीयत एके . . . . } अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शयति . . २ ४ १२ अक्षरधियां त्वविरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौ- } ३ ३ ३४ पसदवत्तदुक्तम् . . . . } अक्षरमम्बरान्तधृतेः . . . . १ ३ १० अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् . . ४ १ १६ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् . . ३ १ ४ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् . . ३ ३ ५७ अङ्गित्वानुपपत्तेः . . . . २ २ ८ अङ्गेषु यथाश्रयभावः . . . . ३ ३ ६३ अचलत्वं चापेक्ष्य . . . . ४ १ ९ अगवश्च . . . . २ ४ ८ अणुश्च . . . . २ ४ १३ अत एव च नित्यत्वम् . . . . १ ३ २९ अत एव च सर्वाण्यनु . . . . ४ २ २ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा . . . . ३ ४ २५ अत एव चानन्याधिपतिः . . . . ४ ४ ९ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् . . . . ३ २ १८ अत एव न देवता भूतं च ॥ . . . . १ २ २७ अत एव प्राणः . . . . १ १ २३ अतः प्रबोधोऽस्मात् . . . . ३ २ ८ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे . . . . ४ २ २१ अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च . . . . ३ ४ ३९ अतिदेशाच्च . . . . ३ ३ ४७ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् . . . . ३ २ २७ अतोऽन्यदपीत्येकेषामुभयोः . . . . ४ १ १७ अत्ता चराचरग्रहणात् . . . . १ २ ९ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा . . . . १ १ १ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः . . . . १ २ २१ अदृष्टानियमात् . . . . . . २ ३ ५१
२ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. अधिकं तु भेदनिर्देशात् . . २ १ २२ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ३ ४ ८ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च . . २ २ ३९ अध्ययनमात्रवतः . . ३ ४ १२ अनभिभवं च दर्शयति . . ३ ४ ३५ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः . . १ २ १७ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ४ १ १५ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् . . ३ ४ ४९ अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् . . ४ ४ २२ अनियमः सर्वेषामविरोधाच्छब्दानुमानाभ्याम् ३ ३ ३२ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् . . ३ १ १३ अनुकृतेस्तस्य च . . १ ३ २२ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् २ ३ ४८ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः . . १ २ ३ अनुबन्धादिभ्यः . . ३ ३ ५१ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ३ ४ १९ अनुस्मृतेर्बादरिः . . १ २ ३० अनुस्मृतेश्च . . २ २ २५ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ३ २ ३८ अन्तर उपपत्तेः . . १ २ १३ अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः . . ३ ४ ३६ अन्तरा भूतग्रामवदितिचेत्तदुक्तम् ३ ३ ३५ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्ना } २ ३ १५ विशेषात् . . } अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् . . १ २ १८ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा . . २ २ ४१ अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् . . १ १ २० अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् . . २ २ ३६ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् . . २ २ ५ अन्यथात्वं च शब्दादिति चेन्नाविशेषात् . . ३ ३ ७ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् . . २ २ ९
वर्णानुक्रमसूचीका । ३ अ. पा. सूत्र. अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् ३ ३ ३७ अन्यभावव्यावृत्तेश्च . . १ ३ १२ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलाषात् ३ १ २४ अन्यार्थे तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके १ ४ १९ अन्यार्थश्च परामर्शः . . १ ३ २० अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् . . ३ ३ १८ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा . . २ २ १७ अपि सप्त . . . . ३ १ १५ अपि स्मर्यते . . . . १ ३ २३ ,, ,, . . . . २ ३ ४५ ,, ,, . . . . ३ ४ ३० ,, ,, . . . . ३ ४ ३७ अपि चैवमेके . . . . ४ २ १३ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् . . ३ २ २४ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् . . २ १ ९ अप्रतीकालम्बनानयतीति बादरायण उभयथा } ४ ३ १५ च दोषात्तत्क्रतुश्च . . . . } अबाधाच्च . . . . ३ ४ २९ अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् . . ३ २ १९ अभावं बादरिराह ह्येवम् . . . . ४ ४ १० अभिध्योपदेशाच्च १ ४ २४ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् २ १ ६ अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः . . १ २ २९ अभिसंध्यादिष्वपि चैवम् . . २ ३ ५२ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् . . २ २ ६ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् . . ३ २ १४ अर्चिरादिना तत्प्रथितेः . . ४ ३ १ अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचा } १ २ ७ य्यत्वादेवं व्योमवच्च . . . . } अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् . . १ ३ २१ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि २ ३ २५
४ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः .. .. १ ४ २३ अविभागेन दृष्टत्वात् .. .. ४ ४ ४ अविभागो वचनात् .. .. ४ २ १६ अविरोधश्चन्दनवत् .. .. २ ३ २४ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् .. .. ३ १ २७ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः .. .. २ १ २४ अभूतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः .. ३ १ ६ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा .. २ २ २१ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् .. २ १ ८ असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् २ १ १८ असंततेश्चाव्यतिकरः .. .. २ ३ ४९ असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः .. .. २ ३ ९ असार्वत्रिकी .. .. ३ ४ १० अस्ति तु .. .. २ ३ २ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति .. १ १ १९ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा .. .. ४ २ ११ आ आकाशास्तल्लिङ्गात् .. .. १ १ २२ आकाशे चाविशेषात् .. .. २ २ २४ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् .. १ ३ ४१ आचारदर्शनात् .. .. ३ ४ ३ आतिवाहिकस्तल्लिङ्गात् .. .. ४ ३ ४ आत्मकृतेः परिणामात् .. .. १ ४ २७ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् .. ३ ३ १७ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि .. २ १ २९ आत्मशब्दाच्च .. .. ३ ३ १६ आत्मा प्रकरणात् .. .. ४ ४ ३ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च .. ४ १ ३ आदरादलोपः .. .. ३ ३ ४१ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः .. ४ १ ६ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् .. ३ ३ १५
वर्णानुक्रमसूचिका । ५ अ. पा. सूत्रं. आनन्दमयोऽभ्यासात् . . . . १ १ १२ आनन्दादयः प्रधानस्य . . . . ३ ३ १२ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् . . ३ १ ११ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपक } १ ४ १ विन्यस्तगृहीतैर्दर्शयति च . . } आपः . . . . २ ३ ११ आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् . . ४ १ १२ आभास एव च . . . . २ ३ ५० आमनन्ति चैनमस्मिन् . . . . १ २ ३२ आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ३ ४ ४५ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् . . . . ४ १ १ आसीनः संभवात् . . . . ४ १ ७ आह च तन्मात्रम् . . . . ३ २ १६ इ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात् . . १ ३ १८ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः २ १ २२ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु . . ४ १ १४ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्त } २ २ १९ त्वात् } इतरे त्वर्थसामान्यात् . . . . ३ ३ १४ इतरेषां चानुपलब्धेः . . . . २ १ २ इयदामननात् . . . . . . ३ ३ ३५ ई ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः . . . . १ ३ १३ ईक्षतेर्नाशब्दम् . . . . १ १ ५ उ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः . . १ ४ २२ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् . . . . २ ३ २० उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु . . . . १ ३ १९ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् . . २ २ २० उत्पत्त्यसंभवात् . . . . २ २ ४२
६ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः .. २ २ २७ उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् १ १ २७ उपादानात् .. .. .. २ ३ ३५ उपपत्तेश्च .. .. .. ३ २ ३६ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च .. .. २ १ ३७ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् .. ३ ३ ३१ उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तदुक्तम् .. ३ ४ ४२ उपमर्द्दं च .. .. .. ३. ४ १६ उपलब्धिवदनियमः .. .. २ ३ ३७ उपसंहारदर्शनान्नेति चेत्क्षीरवद्धि .. २ १ २४ उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च .. ३ ३ ५ उपस्थितेस्तद्वचनात् .. .. ३ ३ ४२ उभयथा च दोषात् .. .. २ २ १६ ,, ,, .. .. २ २ २३ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः .. २ २ १२ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् .. .. ३ २ २८ उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः .. .. ४ ३ ५ ऊ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि .. .. ३ ४ १७ ए एक आत्मनः शरीरे भावात् .. .. ३ ३ ५५ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः.. .. २ ३ ८ एतेन योगः प्रत्युक्तः .. .. २ १ ३ एतेन शिष्टा अपरिग्रहा अपि व्याख्याताः.. २ १ १२ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः .. १ ४ २९ एवं चात्मा कार्त्स्न्यम् .. .. २ २ ३४ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्था } ३ ४ ५१ वधृतेः } एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ४ ४ ७ ऐ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबंधे तद्दर्शनात् .. ३ ४ ५०
वर्णानुक्रमसूचिका। ७ अ. पा. सूत्र. क कम्पनात् .. .. १ ३ ३९ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः .. .. २ २ ४० कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् .. .. २ ३ ३३ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च .. .. १ २ ४ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः .. १ ४ ११ कामकारेण चैके .. .. ३ ४ १५ कामाच्च नानुमानापेक्षा .. .. १ १ १८ कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः .. ३ ३ ४० काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्व- ❫ ३ ३ ६२ भावात् कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः १ ४ १४ कार्ये बादरिरस्य गत्युपपत्तेः .. .. ४ ३ ७ कार्याख्यानादपूर्वम् .. .. ३ ३ १९ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ४ ३ १० कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावैयर्थ्यादिभ्यः २ ३ ४२ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् .. ३ १ ८ कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः .. ३ ४ ४७ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा .. २ १ २७ क्षणिकत्वाच्च .. .. २ २ ३१ क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् १ ३ ३५ ग गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च .. १ ३ १५ गतिसामान्यात् .. .. १ १ १० गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः .. ३ ३ ३० गुणसाधारण्यश्रुतेश्च .. .. ३ ३ ६६ गुणाद्वा लोकवत् .. .. २ ३ २६ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् .. १ २ ११ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् .. .. १ १ ६ गौण्यसंभवात् .. .. २ ३ ३
८ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. च चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः .. २ ४ ११ चमसवदविशेषात् .. १ ४ ९ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः ३ १ १० चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्व्यपदेशो भाक्त \Bigg} २ ३ १६ स्तद्भावभावित्वात् चितिमात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः .. ४ ४ ६ छ छंदत उभयाविरोधात् .. .. ३ ३ २९ छंदोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोर्पणनिगदात् \Bigg} १ १ २५ था हि दर्शनम् ज जगद्वाचित्वात् .. .. .. १ ४ १६ जगद्व्यापारवर्जम् .. .. .. ४ ४ १७ जन्माद्यस्य यतः .. .. .. १ १ २ जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेन्न व्याख्यातम् १ ४ १८ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्या \Bigg} १ १ ३१ दाश्रितत्वादिह तद्योगात् ज्ञेयत्वावचनाच्च .. .. .. १ ४ ४ ज्ञोऽत एव .. .. .. २ ३ १८ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् .. २ ४ १५ ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके .. १ ४ १० ज्योतिर्दर्शनात् .. .. .. १ ३ ४० ज्योतिश्चरणाभिधानात् .. .. .. १ १ २४ ज्योतिषि भावाच्च .. .. .. १ ३ ३२ ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने .. .. .. १ ४ १४ त त इंद्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् .. २ ४ १८ तच्छ्रुतेः .. .. .. ३ ३ ४ तडितोऽधि वरुणः संबंधात् .. .. ४ २ ३
वर्णानुक्रमसूचीका । ९ अ. पा. सूत्रं. तत्तु समन्वयात् . . . . १ १ ४ तत्पूर्वकत्वाद्वचः . . . . २ ४ ५ तत्प्राक्श्रुतेश्च . . . . २ ४ ४ तत्रापि च तद्व्यापारादविरोधः . . ३ १ १७ तत्स्वाभाव्यापत्तिरुपपत्तेः . . . . ३ १ २४ तथाचैकवाक्योपबंधात् . . . . ३ ४ २४ तथान्यप्रतिषेधात् . . . . ३ २ ३७ तथा प्राणाः . . . . २ ४ १ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्य- } ४ १ १३ पदेशात् . . . . . . } तदधीनत्वादर्थवत् . . . . १ ४ ३ तदनन्यत्वमारंभणशब्दादिभ्यः . . २ १ १४ तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरू- } ३ १ १ पणाभ्याम् . . . . . . } तद्भावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि ह . . ३ २ ७ तद्भावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः . . . . १ ३ ३७ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः . . २ ३ १३ तदव्यक्तमाह हि . . . . ३ २ २३ तदपीतेः संसारव्यपदेशात् . . ४ २ ८ तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् . . १ ३ २६ तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासाम- } ४ २ १७ र्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः } शताधिकया . . . . } तद्गुणसारत्वानु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् . . २ ३ २९ तद्भूतस्य तु तद्भावो जैमिनेरपि नियमात्तद्रूपा- } ३ ४ ४० भावेभ्यः . . . . . . } तद्भूतो विधानात् . . . . ३ ४ ६ तद्धेतुव्यपदेशाच्च . . . . १ १ १४ तन्निर्धारणार्थनियमस्तद्दृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबंधः } ३ ३ ४२ फलम् . . . . . . } २
१० श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् . . १ १ ७ तन्मनः प्राण उत्तरात् . . . . ४ २ ३ तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः . . . . ४ ४ १३ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्य् } २ १ १२ निर्मोक्षप्रसङ्गः . . . . } तस्य च नित्यत्वात् . . . . २ ४ १७ तानि परे तथाह्याह . . . . ४ २ १५ तुल्यं तु दर्शनम् . . . . ३ ४ ९ तृतीये शब्दावरोधः संशोकजस्य . . ३ १ २२ तेजोऽतस्तथा ह्याह . . . . २ ३ १० त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च . . १ ४ ७ त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् . . . . ३ १ २ द दर्शनाच्च . . . . . . ३ १ २१ ,, ,, . . . . . . ३ २ २१ दर्शनात् . . . . . . ३ २ ३३ दर्शनाच्च . . . . . . ३ ३ ४९ ,, ,, . . . . . . ३ ३ ६८ ,, ,, . . . . . . ४ ३ १३ दर्शयति च . . . . . . ३ ३ ५ ,, ,, . . . . . . ३ ३ २३ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते . . ३ २ १७ दहर उत्तरेभ्यः . . . . १ ३ १४ दृश्यते च . . . . . . २ १ ७ दृश्यते तु . . . . . . २ १ ६ देवादिवदपि लोके . . . . २ १ २५ देहयोगाद्वासोऽपि . . . . ३ २ ६ द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् . . . . १ ३ १ द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः . . ४ ४ १२ ध धर्मं जैमिनिरत एव . . . . ३ २ ४१
वर्णानुक्रमसूचिका । ११
अ. पा. सूत्रं. धर्मोपपत्तेश्च .. १ ३ ९ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः .. १ ३ १६ ध्यानाच्च .. .. ४ १ ८ न न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् .. २ १ ३६ न च कर्तुः करणम् .. .. २ २ ४३ न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसंधिः .. ४ ३ १४ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः .. २ २ ३५ न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् .. १ २ १९ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ३ ४ ४१ न तु दृष्टान्तभावात् .. .. २ १ १० न तृतीये तथोपलब्धेः .. .. ३ १ १९ न प्रतीके न हि सः .. .. ४ १ ४ न प्रयोजनवत्त्वात् .. .. २ १ ३३ न भावोऽनुपलब्धेः .. .. २ २ ३० न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ .. ३ २ १२ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंबन्धभू- ⎫ माह्यस्मिन् .. .. ⎭ १ १ २९ न वाऽतत्सहभावश्रुतेः .. .. ३ ३ ६७ न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् .. ३ ३ ८ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् .. .. २ ४ १० न वा विशेषात् .. .. ३ ३ २२ न वियदश्रुतेः .. .. २ ३ १ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् .. २ १ ४ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ १ ४ १२ न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्यवन्न हि लोकापत्तिः ३ ३ ५३ न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि .. ३ २ ११ नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् .. २ ३ २२ नातिचिरेण विशेषात् .. .. ३ १ २५ नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः .. २ ३ १७ नाना शब्दादिभेदात् .. .. ३ ३ ६०
१२ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. नानुमानमतच्छब्दात् .. .. १ ३ ३ नाभाव उपलब्धेः .. .. २ २ २८ नाविशेषात् .. .. .. ३ ४ १३ नासतोऽदृष्टत्वात् .. .. २ २ २६ नित्यमेव च भावात् .. .. २ २ १४ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो } २ ३ ३२ वान्यथा .. .. .. } नियमाच्च .. .. .. ३ ४ ७ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च .. ३ २ २ निशि नेति चेन्न संबन्धात् .. .. ४ २ १९ नैतरोऽनुपपत्तेः .. .. १ १ १६ नैकस्मिन्दर्शयतो हि .. .. ४ २ ६ नैकस्मिन्नसंभवात् .. .. २ २ ३३ नोपमर्देनातः .. .. .. ४ २ १० प पञ्चवृत्तिर्मनोवद्व्यपदिश्यते .. २ ४ १३ पटवच्च .. .. .. २ १ २० पत्यादिशब्देभ्यः .. .. १ ३ ४३ पत्युरसामञ्जस्यात् .. .. २ २ ३७ पयोऽम्बुवच्चेत्तत्रापि .. .. २ २ ३ परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् .. .. ४ ३ १२ परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ३ २ ३२ परात्तु तच्छ्रुतेः .. .. २ ३ ४१ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविप } ३ २ ५ र्ययौ .. .. .. } परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि .. ३ ४ १८ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ३ ३ ५४ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ .. ३ ४ २३ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् .. २ ३ ३१ पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् .. ३ ३ २४ पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः .. ३ ४ १
वर्णानुक्रमसूची। १३
अ. पा. सूत्रं.
पुरुषाश्मवदिति चेत्तथाऽपि ॥ .. २ २ ७
पूर्वे तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् .. ३ २ ४२
पूर्ववद्वा . .. .. ३ २ ३०
पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत् ३ ३ ४६
पृथगुपदेशात् .. .. .. २ ३ २८
पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यः २ ३ १२
प्रकरणाच्च .. .. .. १ २ १०
प्रकरणात् .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } १ ३ ६
,, ,, .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } १ ४ ६
प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च .. .. ४ ४ १८
प्रकाशवच्चावैयर्थ्यम् .. .. ३ २ १५
प्रकाशवच्चावैशेष्यम् .. .. ३ २ २५
प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् .. .. ३ २ २६
प्रकाशादिवन्नैवं परः .. .. २ ३ ४६
प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् .. ३ २ २९
प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ .. १ ४ २३
प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च
भूयः .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } ३ २ २२
प्रतिज्ञाऽनुपरोधाच्च ॥ .. .. २ ४ ३
प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः .. १ ४ २१
प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः .. २ ३ ६
प्रतिषेधाच्च .. .. .. ३ २ ३१
प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् .. ४ २ १२
प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् २ २ २२
प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ४ ४ १९
प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः .. ३ १ ५
प्रदानवदेव हि तदुक्तम् .. ३ ३ ४४
प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ .. ४ ४ १५
प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ .. २ ३ ५३
प्रवृत्तेश्च .. .. .. २ २ २
प्रसिद्धेश्च .. .. .. १ ३ १७
१. प्रथमाध्याय: समन्वयाध्याय (नारायण सर्वगुणपरिपूर्णत्व एवं पञ्चभेद समन्वय)
१४ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. प्राणगतेश्च . . . . . . ३ १ ३ प्राणवता शब्दात् . . . . . . २ ४ १६ प्राणभृच्च . . . . . . १ ३ ४ प्राप्तेश्चसमंजसम् . . . . . . ३ ३ १० प्राणस्तथाऽनुगमात् . . . . . . १ १ २८ प्राणादयो वाक्यशेषात् . . . . १ ४ १३ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ३ ३ १२ फ फलमत उपपत्तेः . . . . . . ३ २ ३९ ब बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च . . ३ ४ ४३ बुद्ध्यर्थः पादवत् . . . . . . ३ २ ३४ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् . . . . . . ४ १ ५ ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः . . ४ ४ ५ भ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति . . ३ १ ७ भावं जैमिनिर्विकल्पाम्नानात् . . ४ ४ ११ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि . . १ ३ ३३ भावशब्दाच्च . . . . . . ३ ४ २२ भावे चोपलब्धेः . . . . . . २ १ १६ भावे जाग्रद्वत् . . . . . . ४ ४ १४ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् . . १ १ २६ भूतेषु तच्छ्रुतेः . . . . . . ४ २ ५ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् . . १ ३ ८ भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथाच दर्शयति . . ३ ३ ५९ भेदव्यपदेशाच्च . . . . . . १ १ १७ भेदव्यपदेशाच्चान्यः . . . . १ १ २१ भेदव्यपदेशात् . . . . . . १ ३ ५ भेदश्रुतेः . . . . . . २ ४ १९ भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि . . . . ३ ३ २
वर्णानुक्रमसूचिका । १५ अ. पा. सूत्रं. भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् . . २ १ १३ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च . . ४ ४ २२ भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाथसंपत्स्यते ॥ . . ४ १ १९ म मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः . . १ ३ ३१ मन्त्रवर्णात् . . . . २ ३ ४४ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः . . ३ ३ ५८ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् . . २ २ ११ महद्वच्च . . . . १ ४ ८ मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च . . २ ४ २२ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते . . १ १ १५ मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ३ २ ३ मुक्तः प्रतिज्ञानात् . . ४ ४ २ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् . . १ ३ २ मुग्धेऽ
१६ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. र रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् .. .. २ २ १ रश्म्यनुसारी .. .. ४ २ १८ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् .. २ २ .१५ रूपोपन्यासाच्च .. .. १ २ २३ रेतस्सिग्योगोथ .. .. ३ १ २८ ल लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि .. ३ ३ ४५ लिङ्गाच्च .. .. ४ १ २ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् .. .. २ १ ३४ व वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि .. .. १ ४ ५ वाक्यान्वयात् .. .. १ ४ २० वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च .. ४ २ १ वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् .. ४ ३ २ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् .. .. २ १ ३२ विकल्पाविशिष्टफलत्वात् .. .. ३ ३ ६१ विकारावर्ति च तथाहि दर्शयति .. ४ ४ २० विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् .. १ १ १३ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः .. २ २ ४४ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् .. ३ १ १८ विद्यैव तु निर्धारणात् .. .. ३ ३ ४८ विधिर्वा धारणवत् .. .. ३ ४ २० विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च .. २ ३ १४ विप्रतिषेधाच्च .. .. २ २ ४५ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् .. .. २ २ १० विभागः शतवत् .. .. ३ ४ ११ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् १ ३ २७ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च .. .. १ २ २ विशेषं च दर्शयति .. .. ४ ३ १६ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ .. १ २ २२.
वर्णानुक्रमसूची । १७ अ. पा. सूत्रं. विशेषणाच्च ॥ . . . . . . १ २ १२ विशेषानुग्रहंच . . . . . . ३ ४ ३८ विशेषितत्वाच्च . . . . . . ४ ३ ८ विहारोपदेशात् . . . . . . २ ३ ३४ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि . . . . ३ ४ ३२ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ३ २ २० वेधाद्यर्थभेदात् . . . . . . ३ ३ २६ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः . . . . ४ ३ ६ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् . . . . २ २ २९ वैलक्षण्याच्च . . . . . . २ ४ २० वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः . . . . २ ४ २३ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् . . १ २ २४ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति २ १ ३५ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ३ ३ ५६ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् . . २ २ ४ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति . . २ ३ २७ व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत् . . ३ ३ ३८ व्यपदेशाच्चक्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः २ ३ ३६ श शक्तिविपर्ययात् . . . . . . २ ३ ३८ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् १ ३ २८ शब्दविशेषात् . . . . . . १ २ ५ शब्दश्चातोकामचारे . . . . . . ३ ४ ३१ शब्दाच्च . . . . . . २ ३ ४ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृ- } ष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुषविधमपि चैनमधीयते } १ २ २६ शब्दादेव प्रमितः . . . . . . १ ३ २४ शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गत- } या तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् . . } ३ ४ २७ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते . . १ २ २० शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् . . १ १ ३० शास्त्रयोनित्वात् . . . . . . १ १ ३ ३
१८ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— | अ. | पा. | सूत्रं. शिष्टेश्च . . . . . . . . | ३ | ३ | ६४ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि . . | १ | ३ | ३४ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः . . | ३ | ४ | २ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च . . . | १ | ३ | ३८ श्रुतत्वाच्च . . . . . . | १ | १ | ११ ” ” . . . . . . | ३ | २ | ४० श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् . . . . | २ | १ | २८ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च . . . . | १ | २ | १६ श्रुत्यादि बलीयस्त्वाच्च न बाधः . . . | ३ | ३ | ५० श्रेष्ठश्च . . . . . . . . | २ | ४ | ९ स संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि . . | ३ | ३ | ९. संज्ञापूर्तिक्लृप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् | २ | ४ | २१ संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिद- \ | ३ | १ | १४ र्शनात् / संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च . . | १ | ३ | ३६ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः . . | ३ | २ | ९ सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः . . . . | ४ | ४ | ८ सत्त्वाच्चावरस्य . . . . . . | २ | १ | १७ सन्ध्ये सृष्टिराह हि . . . . . . | ३ | २ | १ सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च . . . . | २ | ४ | ६ समानाचामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य . . | ४ | २ | ७ समन्व्यारम्भणात् . . . . . . | ३ | ४ | ५ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः . . | २ | २ | १३ समाकर्षात् . . . . . . . | १ | ४ | १६ समाध्यभावाच्च . . . . . . | २ | ३ | ३९ समान एवं चाभेदात् . . . . . | ३ | ३ | २० समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शना- \ | १ | ३ | ३० त्स्मृतेश्च / समाहारात् . . . . . . . | ३ | ३ | ६५ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः . . | २ | २ | १८ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति . . | १ | २ | ३१
वर्णानुक्रमसूचीका । १९ अ. पा. सूत्रं. सम्पद्याविहाय स्वेन शब्दात् .. .. ४ ४ १ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि .. .. ३ ३ २१ सम्बन्धानुपपत्तेश्च .. .. २ २ ३८ संभृतिद्युव्याप्त्यपि चातः .. .. ३ ३ २४ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् .. १ २ ८ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् .. .. १ २ १ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च .. .. २ २ ३२ सर्वथापि तु तएवोभयलिङ्गात् .. ३ ४ ३४ सर्वधर्मोपपत्तेश्च .. .. २ १ ३८ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् .. ३ ३ १ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् .. ३ ४ २८ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् .. ३ ४ २६ सर्वाभेदादन्यत्रेमे .. .. ३ ३ ११ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् .. .. २ १ ३१ सलिलवच्च तन्नियमः .. .. ३ ३ ४ सहकारित्वेन च .. .. ३ ४ ३३ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्या- } ३ ४ ४६ दिवत् .. .. } साक्षाच्चोभयाम्नानात् .. .. १ ४ २६ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः .. .. १ २ २८ सा च प्रशासनात् .. .. १ ३ ११ सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः .. .. ४ ३ ९ साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये .. ३ ३ २८ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः .. ३ १ १२ सुखविशिष्टाभिधानादेव च .. .. १ २ १५ सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन .. .. १ ३ ४२ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् .. .. १ ४ २ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः .. ४ २ ९ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः .. ३ २ ४ सैव हि सत्यादयः .. .. ३ ३ ३९ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः .. .. ४ २ ४ स्तुतयेऽनुमतिर्वा .. .. ३ ४ १४