पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

वर्णानुक्रमसूची। १३ अ. पा. सूत्रं. पुरुषाश्मवदिति चेत्तथाऽपि ॥ .. २ २ ७ पूर्वे तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् .. ३ २ ४२ पूर्ववद्वा . .. .. ३ २ ३० पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत् ३ ३ ४६ पृथगुपदेशात् .. .. .. २ ३ २८ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यः २ ३ १२ प्रकरणाच्च .. .. .. १ २ १० प्रकरणात् .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } १ ३ ६ ,, ,, .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } १ ४ ६ प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च .. .. ४ ४ १८ प्रकाशवच्चावैयर्थ्यम् .. .. ३ २ १५ प्रकाशवच्चावैशेष्यम् .. .. ३ २ २५ प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् .. .. ३ २ २६ प्रकाशादिवन्नैवं परः .. .. २ ३ ४६ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् .. ३ २ २९ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ .. १ ४ २३ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च
भूयः .. .. .. \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ } ३ २ २२ प्रतिज्ञाऽनुपरोधाच्च ॥ .. .. २ ४ ३ प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः .. १ ४ २१ प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः .. २ ३ ६ प्रतिषेधाच्च .. .. .. ३ २ ३१ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् .. ४ २ १२ प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् २ २ २२ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ४ ४ १९ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः .. ३ १ ५ प्रदानवदेव हि तदुक्तम् .. ३ ३ ४४ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ .. ४ ४ १५ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ .. २ ३ ५३ प्रवृत्तेश्च .. .. .. २ २ २ प्रसिद्धेश्च .. .. .. १ ३ १७

१४ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. प्राणगतेश्च . . . . . . ३ १ ३ प्राणवता शब्दात् . . . . . . २ ४ १६ प्राणभृच्च . . . . . . १ ३ ४ प्राप्तेश्चसमंजसम् . . . . . . ३ ३ १० प्राणस्तथाऽनुगमात् . . . . . . १ १ २८ प्राणादयो वाक्यशेषात् . . . . १ ४ १३ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ३ ३ १२ फ फलमत उपपत्तेः . . . . . . ३ २ ३९ ब बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च . . ३ ४ ४३ बुद्ध्यर्थः पादवत् . . . . . . ३ २ ३४ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् . . . . . . ४ १ ५ ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः . . ४ ४ ५ भ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति . . ३ १ ७ भावं जैमिनिर्विकल्पाम्नानात् . . ४ ४ ११ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि . . १ ३ ३३ भावशब्दाच्च . . . . . . ३ ४ २२ भावे चोपलब्धेः . . . . . . २ १ १६ भावे जाग्रद्वत् . . . . . . ४ ४ १४ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् . . १ १ २६ भूतेषु तच्छ्रुतेः . . . . . . ४ २ ५ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् . . १ ३ ८ भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथाच दर्शयति . . ३ ३ ५९ भेदव्यपदेशाच्च . . . . . . १ १ १७ भेदव्यपदेशाच्चान्यः . . . . १ १ २१ भेदव्यपदेशात् . . . . . . १ ३ ५ भेदश्रुतेः . . . . . . २ ४ १९ भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि . . . . ३ ३ २

वर्णानुक्रमसूचिका । १५ अ. पा. सूत्रं. भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् . . २ १ १३ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च . . ४ ४ २२ भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाथसंपत्स्यते ॥ . . ४ १ १९ म मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः . . १ ३ ३१ मन्त्रवर्णात् . . . . २ ३ ४४ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः . . ३ ३ ५८ महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम् . . २ २ ११ महद्वच्च . . . . १ ४ ८ मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च . . २ ४ २२ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते . . १ १ १५ मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ३ २ ३ मुक्तः प्रतिज्ञानात् . . ४ ४ २ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् . . १ ३ २ मुग्धेऽ

१६ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. र रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् .. .. २ २ १ रश्म्यनुसारी .. .. ४ २ १८ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् .. २ २ .१५ रूपोपन्यासाच्च .. .. १ २ २३ रेतस्सिग्योगोथ .. .. ३ १ २८ ल लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि .. ३ ३ ४५ लिङ्गाच्च .. .. ४ १ २ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् .. .. २ १ ३४ व वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि .. .. १ ४ ५ वाक्यान्वयात् .. .. १ ४ २० वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च .. ४ २ १ वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् .. ४ ३ २ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् .. .. २ १ ३२ विकल्पाविशिष्टफलत्वात् .. .. ३ ३ ६१ विकारावर्ति च तथाहि दर्शयति .. ४ ४ २० विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् .. १ १ १३ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः .. २ २ ४४ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् .. ३ १ १८ विद्यैव तु निर्धारणात् .. .. ३ ३ ४८ विधिर्वा धारणवत् .. .. ३ ४ २० विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च .. २ ३ १४ विप्रतिषेधाच्च .. .. २ २ ४५ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् .. .. २ २ १० विभागः शतवत् .. .. ३ ४ ११ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् १ ३ २७ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च .. .. १ २ २ विशेषं च दर्शयति .. .. ४ ३ १६ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ .. १ २ २२.

वर्णानुक्रमसूची । १७ अ. पा. सूत्रं. विशेषणाच्च ॥ . . . . . . १ २ १२ विशेषानुग्रहंच . . . . . . ३ ४ ३८ विशेषितत्वाच्च . . . . . . ४ ३ ८ विहारोपदेशात् . . . . . . २ ३ ३४ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि . . . . ३ ४ ३२ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ३ २ २० वेधाद्यर्थभेदात् . . . . . . ३ ३ २६ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः . . . . ४ ३ ६ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् . . . . २ २ २९ वैलक्षण्याच्च . . . . . . २ ४ २० वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः . . . . २ ४ २३ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् . . १ २ २४ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति २ १ ३५ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ३ ३ ५६ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् . . २ २ ४ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति . . २ ३ २७ व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत् . . ३ ३ ३८ व्यपदेशाच्चक्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः २ ३ ३६ श शक्तिविपर्ययात् . . . . . . २ ३ ३८ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् १ ३ २८ शब्दविशेषात् . . . . . . १ २ ५ शब्दश्चातोकामचारे . . . . . . ३ ४ ३१ शब्दाच्च . . . . . . २ ३ ४ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृ- } ष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुषविधमपि चैनमधीयते } १ २ २६ शब्दादेव प्रमितः . . . . . . १ ३ २४ शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गत- } या तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् . . } ३ ४ २७ शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते . . १ २ २० शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् . . १ १ ३० शास्त्रयोनित्वात् . . . . . . १ १ ३ ३

१८ श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— | अ. | पा. | सूत्रं. शिष्टेश्च . . . . . . . . | ३ | ३ | ६४ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि . . | १ | ३ | ३४ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः . . | ३ | ४ | २ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च . . . | १ | ३ | ३८ श्रुतत्वाच्च . . . . . . | १ | १ | ११ ” ” . . . . . . | ३ | २ | ४० श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् . . . . | २ | १ | २८ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च . . . . | १ | २ | १६ श्रुत्यादि बलीयस्त्वाच्च न बाधः . . . | ३ | ३ | ५० श्रेष्ठश्च . . . . . . . . | २ | ४ | ९ स संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि . . | ३ | ३ | ९. संज्ञापूर्तिक्लृप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् | २ | ४ | २१ संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिद- \ | ३ | १ | १४ र्शनात् / संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च . . | १ | ३ | ३६ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः . . | ३ | २ | ९ सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः . . . . | ४ | ४ | ८ सत्त्वाच्चावरस्य . . . . . . | २ | १ | १७ सन्ध्ये सृष्टिराह हि . . . . . . | ३ | २ | १ सप्त गतेर्विशेषितत्वाच्च . . . . | २ | ४ | ६ समानाचामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य . . | ४ | २ | ७ समन्व्यारम्भणात् . . . . . . | ३ | ४ | ५ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः . . | २ | २ | १३ समाकर्षात् . . . . . . . | १ | ४ | १६ समाध्यभावाच्च . . . . . . | २ | ३ | ३९ समान एवं चाभेदात् . . . . . | ३ | ३ | २० समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शना- \ | १ | ३ | ३० त्स्मृतेश्च / समाहारात् . . . . . . . | ३ | ३ | ६५ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः . . | २ | २ | १८ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति . . | १ | २ | ३१

वर्णानुक्रमसूचीका । १९ अ. पा. सूत्रं. सम्पद्याविहाय स्वेन शब्दात् .. .. ४ ४ १ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि .. .. ३ ३ २१ सम्बन्धानुपपत्तेश्च .. .. २ २ ३८ संभृतिद्युव्याप्त्यपि चातः .. .. ३ ३ २४ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् .. १ २ ८ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् .. .. १ २ १ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च .. .. २ २ ३२ सर्वथापि तु तएवोभयलिङ्गात् .. ३ ४ ३४ सर्वधर्मोपपत्तेश्च .. .. २ १ ३८ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् .. ३ ३ १ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् .. ३ ४ २८ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् .. ३ ४ २६ सर्वाभेदादन्यत्रेमे .. .. ३ ३ ११ सर्वोपेता च तद्दर्शनात् .. .. २ १ ३१ सलिलवच्च तन्नियमः .. .. ३ ३ ४ सहकारित्वेन च .. .. ३ ४ ३३ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्या- } ३ ४ ४६ दिवत् .. .. } साक्षाच्चोभयाम्नानात् .. .. १ ४ २६ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः .. .. १ २ २८ सा च प्रशासनात् .. .. १ ३ ११ सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः .. .. ४ ३ ९ साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये .. ३ ३ २८ सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः .. ३ १ १२ सुखविशिष्टाभिधानादेव च .. .. १ २ १५ सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन .. .. १ ३ ४२ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् .. .. १ ४ २ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः .. ४ २ ९ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः .. ३ २ ४ सैव हि सत्यादयः .. .. ३ ३ ३९ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः .. .. ४ २ ४ स्तुतयेऽनुमतिर्वा .. .. ३ ४ १४

२० श्रीमद्बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्राणां— अ. पा. सूत्रं. स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् .. ३ ४ २१ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् .. .. ३ २ ३५ स्थानादिव्यपदेशाच्च .. .. १ २ १४ स्थित्यदनाभ्यां च .. .. १ ३ ७ स्थितिमाह दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने .. ४ ४ २१ स्पष्टो ह्येकेषाम् .. .. .. ४ २ १३ स्मरणाच्च .. .. .. ३ १ २३ स्मरन्ति च .. .. .. २ ३ ४७ ” ” .. .. .. ३ १ १५ ” ” .. .. .. ४ १ १० स्मर्यते च .. .. .. ४ २ १४ स्मर्यतेऽपि च लोके .. .. ३ १ २० स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति .. .. १ २ २५ स्मृतेश्च .. .. .. १ २ ६ ” ” .. .. .. ४ ३ ११ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यन- } २ १ १ वकाशदोषप्रसङ्गात् .. .. } स्यादेकस्य ब्रह्मशब्दवत् .. .. २ ३ ५ स्वपक्षदोषाच्च .. .. .. २ १ ११ ” ” .. .. .. २ १ ३० स्वशब्दान्मानाभ्यां च .. .. २ ३ २३ स्वात्मना चोत्तरयोः .. .. २ ३ २१ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच्च ३ ३ ३ स्वाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ४ ४ १६ स्वाप्ययात् .. .. .. १ १ ९ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः .. .. ३ ४ ४४ ह हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् .. .. २ ४ ७ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाच्छन्दस्तुत्युप- } ३ ३ २७ गानवत्तदुक्तम् .. .. } हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् .. १ ३ २५ हेयत्वावचनाच्च .. .. .. १ १ ८

॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॥ ॐ ॥ ॥ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ॥ श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं ⸻ ꕤ ⸻ ( १ ) नारायणं गुणैस्सर्वै- रुदीर्णं दोषवर्जितम् । ॥ भाष्यदीपिका ॥ श्री जगन्नाथयतिविरचिता . ⸻ ꕤ ⸻ जिज्ञास्यं जन्मरक्षाक्षयनियतिमतिप्रत्यगज्ञानबन्ध- श्रेयोदं शास्त्रगम्यं श्रुतिगतवचनैर्मुख्यवृत्त्याऽभिधेयम् । भैष्मीसत्यासमेतं बहुगुणवपुषं भीतिपूर्वार्द्दूरं भक्तिश्रुत्यादिचिन्त्यं भजनपरगतिं भावये वेणुकृष्णम् ॥ १ ॥ अश्मस्तम्भात्समागत्य ताम्रतुण्डाभिहत्य यः । तं नौमि जगन्नाथं कण्ठोऽपात्तं नृकेसरी ॥ २ ॥ अनधीत्य महाभाष्यं यस्य व्याकृप्यनुग्रहात् । तमुपासे नृसिंहार्कं प्रत्यूहतिमिरापहम् ॥ ३ ॥ पूर्णबोधगुरून्वन्दे जयार्यान् व्यासदेशिकान् । रामचन्द्रगुरून्वार्यान् लक्ष्मीकान्तगुरूनपि ॥ ४ ॥ येनायं निरणायि मध्वगुरुसद्भाष्यप्रकाशाशयः प्राखण्डि प्रतिवादिदर्शनगणः प्राबन्धि गुर्वर्णवः । शिष्येभ्यस्समदायि वित्तमुभयं प्रालम्भि विद्यासनं सोयं श्रीरघुनाथतीर्थगुरुराट् शुद्धिं विदध्यान्मतेः ॥ ५ ॥ जयार्यरचितां टीकामनुसृत्य यथामति ।

२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ज्ञेयं गम्यं गुरुंश्चापि जगन्नाथाख्ययतिना क्रियते भाष्यदीपिका ॥ ६ ॥ क्वचिद्भाष्यविवृत्यैव टीकार्थोऽपि विविच्यते । तत्त्वप्रदीपतात्पर्यचन्द्रिकायुक्तमार्गतः ॥ ७ ॥ (१) परमानन्दाद्यात्मकस्य परमात्मनः प्रतिबिम्बतया स्वत- श्चिदानन्दाद्यात्मकस्य जीवस्य अनाद्यविद्याकामकर्मदिनिमित्तबन्ध- ध्वंसाय निखिलजीवजडात्मकात् प्रपञ्चात् परमार्थतोऽत्यन्तभिन्नत- या निखिलगुणोदारतया निरस्तसमस्तदोषतया परमपुरुषमवगमयि- तुं सकलसदागमानां प्रवृत्तिरिति तत्त्वम् । यदाहुः— अदुःखमितरत्सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः । तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते ॥ इति । ‘प्रवर्तते’ दुःखप्रहाणसाधनं परमात्मानं प्रतिपादयतीत्य- र्थः । तेषां चार्थनिर्णयाय ब्रह्मसूत्राणि चकार भगवान् बादरायणः । तानि च पटलपिहितनयनवत् यथावदर्थावेत्तृभिः अविद्याख्यपटलपि- हितनयनपङ्कोकससदृशैः अन्यैरन्यथाव्याख्यातानि यथावद्व्याचिख्या- सुर्भगवान्‌आनन्दतीर्थाचार्यः समङ्गलस्यैव सफल

[ अधि - १. सू - १. ] दीपिकासहितम्. ३ नत्वा सूत्रार्थ उच्यते ॥ य इति वा, अराणामाश्रयो न भवतीति वा, विषयतया नरविशेषसं- बन्धिज्ञानाश्रय इति वा, अरविधुरमुक्ताश्रय इति वा योगेनोत्कृष्टगुण वाचक इत्युक्तं भवति । तेन नारायण एव शास्त्रार्थ इति प्रदर्शितम् । अनेनैव विशेषणचतुष्टयेन वन्द्यताप्रयोजकानि बहुगुणत्व-निर्दोषत्व- शास्त्रज्ञेयत्व-शास्त्रगम्यत्वानि चोक्तानि ॥ यद्वा—अत्र नारायणमित्यादिपदपञ्चकेन समुद्रशायित्वस- र्ववसनोत्कर्षब्रीडाज्ञानादिगुणैरूच्चत्व-सम्यग्दोषकर्षण-प्रकृष्टद्युतिमय- त्व-ज्ञानिनः प्रति प्राप्तिनिरोधरहितत्वाख्यनिमित्तपञ्चकयुतेन नारा- यणवासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्यमूर्तय उच्यन्ते; तासामेतच्छा- स्त्राध्यायपादेषु प्रतिपिपादयिषितेतत्त्वात् । तथा च ‘नारायणं नत्वा गु- णैरुदीर्णं नत्वा दोषवर्जितं नत्वा’ इत्यादिका तत्त्वप्रदीपिकोक्तयोजना द्रष्टव्या ॥ ‘गुरोर्नाम न गृह्णीयाच्छिष्यो भार्या पतेरपि’ इति वचनाद्गुरोर्ना- म नाग्रहीदाचार्यः । न च ‘गुरून् नारायणशब्दवाच्यान् नारायणपदेनै- व गुरुनाम चोवाच, आसमन्तात् सो विशिष्ट एव हि व्यासः’ इति तत्त्वदीपिकाविरोध इति वाच्यम्; गुरुदेवतयोर्वास्तवभेदविवक्ष- या तदुपपत्तेः, योगरूढव्यासकृष्णाद्यसाधारणनामविवक्षयैवमुक्तत्वा- त् । गुरुत्वनिमित्तशास्त्रप्रभवत्व-शास्त्रसंप्रदायप्रवर्तकत्व-साक्षादुप- देशकत्वाख्यप्रकारबाहुल्यात् गौरवाद्वा बहुमानार्थं वा बहुवचनप्रयो- गः । यद्यपि गुरुर्व्यासः, इष्टदेवताऽपि स एवेति न तयोर्भेदः, तथाऽ- पि विशेषानुग्रहार्थं पृथङ्नतिरिति । एवं स्वस्य गुरुदेवतयोः भेदे अरु- चिसूचनार्थोऽपिशब्दः । तथा च - ‘अपि’ तथाऽपि गुरुदेवताभेदाभावे- ऽपीत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपकृत्तु अपिशब्दात्सूत्रकारमपीत्याह । तस्यापि विशेषानुग्रहार्थं पृथङ्नतिरित्येवाभिप्रायः । यद्वा — ‘अपिशब्दः विशे- षणान्तरसमुच्चयार्थः, तद्विवरणमस्येत्यादि’ इति सुधोक्तरीत्या गुणपू- र्णत्वोपपादकजगज्जन्मादिकारणत्वादिरूपानुक्तविशेषणान्तरसमुच्चया- र्थोऽपिशब्दः ॥ अनेनैव श्लोकेन श्रोतृप्रवृत्त्यङ्गभूताः शास्त्राधिकारिविषयप्रयोज- नसंबन्धाश्च शिष्यशिक्षार्थं सूचिता भवन्ति ॥

४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( २ ) द्वापरे सर्वत्र ज्ञाने आकुलीभूते तन्निर्णयाय ब्रह्मरुद्रे- न्द्रादिभिरर्थितो भगवान्नारायणो व्यासत्वेनावततार । ( ३ ) अथेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छूनां तयोरगमविजानतां ( २ ) ननु ब्रह्मसूत्राणां प्रामाण्ये सत्येव प्रेक्षावदुपादेयत्वम्, प्रा- योऽस्य प्रामाण्यप्रयोज्यत्वात् । सत्येव तस्मिन् प्रतीतिकार्थनिरासेन यथावद्व्याख्येयत्वं संभवति । प्रामाण्यमेव कथमित्याशङ्क्य आप्तिमूल- त्वादिनैवेति परिहारमभिप्रेत्य वक्तृश्रोतृप्रसङ्गदोषाभावरूपाप्तिमूल- त्वोपपादनाय सूत्रागतिक्रममाह – 'द्वापरे' इत्यादिना । द्वावेव धर्म- पादौ पराववशिष्टौ यस्मिन्युगे, द्वाभ्यां युगाभ्यां परस्मिन्नुत्तरस्मिन् युगे इति वा

[अधि - १. सू - १. ] दीपिकासहितम्. ५ तज्ज्ञापनार्थं वेदममुत्सन्नं व्यञ्जयंश्चतुर्धा व्यभजत्, 'इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छूनां' इष्टप्राप्तिश्चानिष्टपरिहारश्च ताविच्छूना म् । तत्त्वप्रदीपेरीत्या अप्राप्तसुखप्राप्तिदुःखपरिहारेच्छूनावतामिति वा । मोक्षस्य पुरुषार्थतासमर्थनार्थं वादिविप्रतिपत्तेः तत्स्वरूपनिरूपणार्थं चैवमुक्तम् । अन्यथा मुमुक्षूणामित्येव ब्रूयात् । नैतावताऽलं 'आत्य न्तिक' इति चोपस्कर्तव्यम् । 'तद्योगं' तयोरुपायविशेषं निवृत्तधर्मे परापरतत्त्वज्ञानरूपं 'अविजानतां' अजानानां सज्जनानां 'तज्ज्ञाप नार्थं' इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायज्ञापनार्थं । 'उत्सन्नं' अपपाठादिना तिरोहितं 'वेदं चतुर्धा' — 'व्यभजत्' इत्यावर्तते, 'ततः प्रागेव वि भक्तं' इति

६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] चतुर्विंशतिश्चैकशतधा सहस्रधा द्वादशधा च । (४) तदर्थनिर्णयाय ब्रह्मसूत्राणि चकार । (५) तच्चोक्तं स्कान्दे— स एव पञ्चधा जातो द्वापरं प्राप्य वै युगम् । उत्सन्नस्स कलिं प्राप्य वेदः प्रायेण सर्वशः ॥ इत्यथर्वणभाष्योदाहृतस्मृतौ कृतयुगे वेदैकत्वस्य त्रेतायां त्रैवि- ध्यमात्रस्य द्वापरे पञ्चविधत्वस्य चोक्तेः, तथा सर्वस्यापि वेदस्य क- लावेवोत्सादोक्तेः, अत्र तु 'वेदमुत्सन्नं' इत्यनेन त्रेतायुगे चतुर्धावि- भागस्य द्वापर एवोत्सादस्य चोक्तेर्विरोधो भाति । तथाऽपि अव्यक्त- मूलराश्यपेक्षया वेदैक्योक्तेः सम्भवात्, त्रेतायुगे प्राचुर्येण भगवद्वि- ज्यासाधनत्वविवक्षया त्रैविध्योक्तावपि वस्तुत अथर्वणाख्यप्रकारा- न्तरसत्त्वस्य अनिषेधेन विधान्तरस्यापि सत्त्वसंभवात्, द्वापरे अपौ- रुषेयस्य वेदस्य चतुर्विधत्वेऽपि पौरुषेयैरितिहासपुराणादिभिः सह प- ञ्चविधत्वस्यापि सम्भवात्, बाहुल्येन सर्वैः प्रकारैर्वेदस्य कलावुत्सा- देऽपि व्यासावतारात्पूर्वं द्वापरेऽप्यपपाठादिरूपोत्सादस्य सम्भवात् अविरोधः ॥ (४) एवमुपोद्घातमुक्त्वा प्रकृतमाह—'तदर्थनिर्णयाय' इति । तेषां सर्वेषां अर्थः तं उपक्रमादियुक्तिभिर्निर्णतुमित्यर्थः । 'ब्रह्म- सूत्राणि' ब्रह्म वेदः, तदर्थः परब्रह्म वा, तस्य सूत्राणि तत्स्वरूप- निर्णायिकानीत्यर्थः । गीताभाष्ये तु ब्रह्मसूत्राणि शारीरकसूत्राणीति रू- ढिरप्युक्ता । अत्र द्वापर इत्यादिना ब्रह्मसूत्राणि चकारेत्यन्तेन वक्तु- र्व्यासस्य नारायणावतारत्वोक्त्या प्रमादाज्ञानादिदोषाभावसाधनात्, तत्राप्रयोजकत्वशङ्कायाश्च भगवत्त्वोक्त्या परिहृतत्वात्, ब्रह्मादीना- मर्थितत्वोक्त्या च श्रोतृदोषाभावस्य वक्तरि तन्निमित्तविप्रलम्भाभाव- स्य चोक्तत्वात्, 'ज्ञान आकुलीभूते तन्निर्णयाय' इत्यनेन अज्ञाननिर्ह- रणस्य प्रसक्तत्वेन प्रसङ्गदोषाभावस्य तत एवानपहासस्य चोक्तत्वा- दाप्तिमूलता दर्शिता भवति । 'ब्रह्मसूत्राणि' इत्यनेन ब्रह्मपरश्रुतिव्या- ख्यानरूपत्वात् श्रुतिमूलत्वं, न्यायव्युत्पादकत्वाद्युक्तिमूलत्वं च सू- चितम् । तथा च सिद्धं ब्रह्मसूत्राणां प्रामाण्यमिति भावः ॥ (५) उक्तमेवार्थं प्रमाणेन स्थापयति — 'तच्च' इति । 'च' शब्द

[ अधि - १. सू - १० ] दीपिकासाहितम् ७ नारायणाद्विनिष्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे स्थितम् । किञ्चित्तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापरेऽखिलम् ॥ ( ६ ) गौतमस्य ऋषेशापाज्ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । एवार्थे । तथा च - यदस्माभिः 'द्वापरे' इत्यादिनाक्तं तत् स्कान्दपु राणोक्तमेवेति भावः । न केवलमस्माभिः किन्तु स्कान्दे चोक्तमिति समुच्चये वा 'च' शब्दः । तथोक्तं तत्त्वप्रदीपे - यद्यप्याचार्यः स्वो क्तार्थे स्वयमेव प्रमाणं, सर्वज्ञत्वादविप्रलम्भकत्वात् । तथाऽपि स्का न्दे चोक्तमिति प्रौढवादं करोतीति । 'न केवलमस्माभिः' इति प्रमे यदिपेऽपि । किमुक्तमित्यतस्तत्पठति - 'नारायणात्' इति । तदुपदे शादित्यर्थः । 'ब्रह्मादिद्वारा' इति शेषः । यद्वा - उत्पत्त्याद्यष्टके ज्ञा नस्य प्रविष्टत्वात् तस्य नारायणजन्यत्वोपपत्तिः । 'निष्पन्नं' उत्पन्नं 'अखिलं' सगुणत्वादिसर्वविषयकमित्यत्रापि सम्बध्यते । 'ज्ञानं' स म्यग्ज्ञानं 'स्थितं' यथोत्पन्नं तथैव संशयाद्यनास्कन्दितमेव स्थितम् । 'सत्सु' इति शेषः । ज्ञानविषये संशयादिकं नाभूदिति फलितार्थः । 'त्रेतायां' युगे 'तत्' ज्ञानं 'किञ्चित्' विषये 'अन्यथाजातं' इदमदो वे ति पूर्वोक्तसंशयविषयतां अन्यदेवेति मिथ्याज्ञानविषयतां च प्राप्तमि त्यर्थः । अत्र द्वापरवत् त्रेतादिरप्यष्टाविंशो ग्राह्यः । द्वापरे युगे अखि लं सर्वविषयं तदन्यथा जातमित्यन्वयः ॥ ( ६ ) ननु कालप्रयुक्तमन्यथात्वं चेत् द्वापरयुगे भागद्वयस्यैवान्य थात्वं युक्तं, न तु सर्वस्येत्यतो विशेषकारणं चाह - 'गौतमस्य' इ ति । 'तु' शब्दश्चार्थः शापे विशेषकारणत्वस्य ज्ञाने वा सम्यक्त्व स्य द्योतकः । तथा च गौतमस्य ऋषेः शापाच्च ज्ञाने गुणपूर्णत्वादि सम्यग्ज्ञाने अज्ञानतां नेदं तत्त्वज्ञानमिति तत्त्वज्ञानभिन्नत्वप्रकारकप्रती तिविषयतां संदेहविषयतां च गते प्राप्ते सति, ज्ञानविषये सम्यग्ज्ञानवि रुद्धसंशयविपर्ययविषयतां गते सतीति यावत् । 'ब्रह्मरुद्रपुरस्सराः' तदादयो 'देवाः' 'सङ्कीर्णबुद्धयः' अज्ञानादिमिश्रज्ञानिनः यद्विषये ज्ञाने जातं पुनस्तद्विषयगतप्रकारेषु अज्ञानसंशयादिमन्तः सन्तः 'श रण्यं' तत्र साधुं शरणेषु रक्षकेषु अग्र्यम् 'अनामयं' प्रमाणलक्षणटी कोक्तरीत्या अत्र आमयपदं रोगवाचकं दोषान्तरोपलक्षकं तथा च नि

तु भवान्" = "May you, sir, revive her!" Look at line 27: "तु भवान् इत्येवमनुतापिनं तमभिलप्यापसरतेत्युक्त्वा हेरम्बोऽम्बि" YES! Line 26 ends with: "तामु...जीवय" Line 27 starts with: "तु भवान्"! "तामु[ज्]जीवयतु भवान्"! The verb is definitely "उज्जीवयतु"! With 'ताम्' (accusative of तद्, referring to the cow): ताम् + उज्जीवयतु = तामुज्जीवयतु! Now, why does 'ज्जी' look strange? Let's look closely at 'तामुज्जीवय': Is it 'तामुज्जीवय'? Wait, what are the exact letters printed? Let's inspect: 'ता', 'म' with 'ु' ('मु'), then: Wait, is there an extra letter? Look at: ता (1) मु (2) Then a glyph: it looks like 'रु' or 'ज्'? Then 'जी'? No, wait! Could it be 'तामुज्जीवय'? Wait, look at the glyphs: ता | मु | [?] | जी | व | य Let's count characters in line 26: त (1) तो (2) ह (3) र (4)

[अधि - १. सू - १०.] दीपिकासहितम्. ९ (७) तैर्विज्ञापितकार्यस्तु भगवान्पुरुषोत्तमः । अवतीर्णो महायोगी सत्यवत्यां पराशरात् । उत्सन्नान्भगवान्वेदानुज्जहार हरिःस्वयम् । चतुर्धा व्यभजत्तांश्च चतुर्विंशतिधा पुनः । शतधा चैकधा चैव तथैव च सहस्रधा । कृष्णो द्वादशधा चैव (८) पुनस्तस्यार्थवित्तये । त्ससौ मुनिस्तद्धत्याऽघात् विमुक्तश्च। अत एव गोदावरीति तस्याः सं ज्ञा समजनि। अथ विनायकचेष्टितं प्रतिबुध्य ऋषिभ्यश्चुक्रोध, अ शपच्च गौतमः यदस्मदन्ननिमित्तज्ञानबलादेते गां निरमंस्त तत् ज्ञा नमपैत्विति ॥ (७) देवैः प्रार्थितो भगवान् किमकरोदित्यत आह — 'तैः' इ ति । 'तुः' अवधारणे । 'महायोगी' मुनिरूपः महाशक्तिर्वा । 'पुरुषोत्तमः' क्षराक्षरचेतनाभ्यां उत्तमो 'भगवान्' नारायणः 'तैः' स्वशरणागतिं प्राप्तैरेव देवैः 'विज्ञापितकार्यः' सन् विज्ञापितं प्रति पादितं अवतारादिरूपं कार्यं यस्य सः, रूपेण 'महायोगी' नाम्ना कृ ष्णः 'पराशरात् सत्यवत्यामवतीर्णः' इत्यन्वयः । अवतारानन्तरिकप्र योजनमाह — 'उत्सन्नान्' इति । 'स्वयं' साक्षात् 'हरिः' 'भगवान्' ज्ञानादिगुणशाली व्यासः 'उत्सन्नान्' अपपाठादिना तिरोहितान् 'वेदान्' 'स्वयमेव' अन्योपदेशमन्तरेण 'उज्जहार' उच्चारणेन व्यक्ती चकार । तांश्च प्रागेव चतुर्धा विभक्तान्वेदान् पुनः 'चतुर्धा व्यभजत्' चतुर्भागानकरोत् । एकैकं च भागं 'पुनः' चतुर्विंशत्यादिशाखारूपे ण ऋग्वेदं 'चतुर्विंशतिधा', यजुर्वेदं 'एकशतधा' एकोत्तरशताख्यैक प्रकारेण, सामवेदं 'सहस्रधा' अथर्वणवेदं 'द्वादशधा च' व्यभज दित्यर्थः । भगवत्त्वस्य मुख्यत्वज्ञापनाय 'भगवान्' इति पुनरुक्तिः । 'एव' शब्दाः प्रकाराधिक्यव्यवच्छेदकाः । 'च' शब्दाः प्रकाराणां परस्परसमुच्चायकाः ॥ (८) प्रकृतमाह — 'पुनः' इति । पूर्वेणैवास्यान्वयः । यद्वा - उ त्तरेणाप्यन्वयः । वेदविभागानन्तरं इत्यर्थः । 'तस्य' वेदस्य 'अर्थ वित्तये' अर्थज्ञानाय । वेदानां बहुत्वेऽपि अर्थस्यैकत्वात्तद्विवक्षया ता २

१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमञ्जसा । ( ९ ) अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः । न्वेदानिति बहुवचननिर्दिष्टनामपि वेदानां तस्येत्येकवचनेन निर्देशो नानुपपन्नः, तस्येत्यस्य समुदायैकवचनत्वात् । नित्यसापेक्षत्वात् 'अ र्थवित्तये' इति समासस्साधुः । पुनश्शब्दस्यानन्तर्यार्थत्वं च 'पुनर प्रथमे भेदे' इत्यमरोक्त्या 'पुनरेव समभ्यसेत्' इत्यत्र पुनः निद्राप

• गमानन्तरमिति सुधोक्त्या 'तृतीये पुनरेव च'इत्यत्र वरत्रयानन्तर मिति विश्वेशतीर्थोक्त्या च सिद्धम् । 'चकार' इत्यत्रापि 'कृष्णो व्यासः' इत्यनुषज्यते । ननु सूत्रान्तरैरेव वेदार्थनिर्णयसम्भवात्किं ब्रह्मसूत्रैरिति गतार्थताशङ्कापरिहारायाह—'येषां' इति । 'सूत्रत्वं' सू त्रशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं 'अञ्जसा' मुख्यतोऽस्तीत्यर्थः । अस्य तानि 'चकार' इति पूर्वेण 'एवंविधानि' इत्युत्तरेण वा अन्वयः ॥ (९) किं तत् सूत्रत्वं यदञ्जस्यं ब्रह्मसूत्राणामित्यत आह—'अ ल्प' इति । यावदक्षरां विना श्रुत्यर्थाभ्यां विवक्षितार्थसिद्धिर्नास्ति तदर्थप्रतिपादनाय तावन्मात्राक्षरमसति नियामके ततोऽधिकाक्षररहितं 'अल्पाक्षरम्' । केचित्तु—अल्पाक्षरबह्वक्षरयुक्तपर्यायपदयोर्मध्ये अ ल्पाक्षरपदोपेतत्वं अल्पाक्षरत्वमित्याहुः । तट्टीकानुगुणम् । एवं च भवितुमर्हतीत्यनुच्यमानार्थं 'असन्दिग्धम्' असन्दिग्धार्थे निर्णीता र्थमिति तत्त्वप्रदीपोक्तेः । अनन्यलभ्योत्तमार्थयुक्तं 'सारवत्' । बहु शाखागतपदवाक्यार्थनिर्णायकं 'विश्वतोमुखम्' । तत्त्वप्रदीपे तु एकं प्रयोजनं प्रत्यपेक्षितार्थस्य कृत्स्नस्य प्रतिपादकं 'विश्वतोमुखं' इत्यु क्तम् । अर्थज्ञानमन्तरेण गानभागपूरणादिप्रयोजनान्तरगार्थाक्षररहितं 'अस्तोभम्' । शब्दार्थदोषविधुरं 'अनवद्यम्' । यदेतावद्विशेषणयुतं तदेव 'सूत्रं' इति 'सूत्रविदः' सूत्रलक्षणाज्ञाः 'विदुः' अभ्युपयन्तीत्य र्थः । अत्र भाष्यनिर्णयहेतुशून्यवाक्यं कुशलपुरुषोक्तलौकिकवार्तादि कं भगवन्नाममन्त्रादिकं अर्थाप्रतिपादकत्वेऽपि ऋगक्षराव्याप्तगानभा गपरिपूरकसामगतस्तोभाक्षराणि अपशब्दोपेततादृशवाक्यं च व्या वर्तयितुं क्रमेण विशेषणानीति पदप्रयोजनं तत्त्वप्रदीपोक्तमनुसन्धेयम् । अत्र सर्वत्र धर्मिकथनेऽपि तद्वारा सूत्रपदप्रवृत्तिनिमित्तमप्युक्तमिति व भावस्कूतिः ॥

[ अधि - १. सू - १० ] दीपिकासहितम्. ११ ( १० ) निर्विशेषितसूत्रत्वं ब्रह्मसूत्रस्य चाप्यतः । यथा व्यासत्वमेकस्य कृष्णस्यान्ये विशेषणात् । ( ११ ) सविशेषणसूत्राणि ह्यपराणि विदो विदुः । ( १० ) नन्वेतत्सूत्रत्वं कुतो ब्रह्मसूत्राणामाञ्जस्येनेत्यत आह— 'निर्विशेषित' इति । 'ब्रह्मसूत्रस्य' इति समुदायैकवचनम् । चोऽव धारणे यत इत्यर्थे च । 'अपि' शब्दो मुख्यसूत्रत्वसमुच्चये । तथाच यतो ब्रह्मसूत्राणां मुख्यसूत्रत्वमस्ति अत एव हि 'निर्विशेषितसूत्रत्वं' निर्गता विशेषा यस्मात्तन्निर्विशेषं तथाख्यातं निर्विशेषितं तादृशं सू त्रपदं यस्य तस्य भावः । यद्वा — विशेषो विशेषणं, तस्याभावोऽस्य सञ्जातः तादृशः सूत्रशब्दो यस्य तस्य भावो निर्विशेषितसूत्रत्वम् । विशेषणरहितकेवलसूत्रपदवाच्यत्वमस्ति पुराणादावुक्तम् । अन्यथा तन्न स्यात्, व्यापकाभावे व्याप्याभावनियमादित्यर्थः । अत्राद्यपक्षे त थाख्यातमित्यर्थे ण्यन्तात्कर्मणि क्तः, द्वितीये तद्धितः 'इतच्' इति विवे कः । अनेन ब्रह्मसूत्राणां मुख्यसूत्रत्वे निर्विशेषितशब्दवाच्यत्वादिति हेतुरुक्तो भवति । अत्र हेतोरप्रयोजकत्वमाशङ्क्य व्याप्तिवचनेन तां प रिहर्तुं तत्र प्रथमं यद्यन्न निर्विशेषितं तत्तन्न मुख्यमित्यन्वयव्याप्तिमभि प्रेत्य तत्र दृष्टान्तमाह --- 'यथा' इति । 'एव' इत्यनुवर्तते । तेनैक शब्दार्थस्य मुख्यत्वस्य व्यापकता लभ्यते । तथाच यथा एकस्यैव सतः कृष्णस्य वेदव्यासस्य व्यासत्वं निर्विशेषितव्यासपदवाच्यत्वम स्तीत्यर्थः । तथाच निर्विशेषितत्वान्मुख्यसूत्रत्वं ब्रह्मसूत्राणामिति वाक्यशेषः । इदानीं ये अमुख्याः न ते निर्विशेषपदवाच्याः किन्तु स विशेषपदवाच्याः इति व्यतिरेकव्याप्तिमभिप्रेत्य तत्र दृष्टान्तमाह — 'अन्ये' इति । 'यथा' इत्यनुवर्तते । पूर्वमेकशब्दश्रवणादत्रामुख्या इति लभ्यते । 'व्यासः' इति शेषः । तथाच - यथा कृष्णात् 'अन्ये' द्रौण्यादयो ये ऽमुख्यास्ते 'विशेषणात्' एव विशेषणमपेक्ष्यैव व्या साः न तन्नैरपेक्ष्येण । तृतीयार्थे वा पञ्चमी, सविशेषणव्यासपदवा च्या एवेति योजना ॥ ( ११ ) नन्वस्तु ब्रह्मसूत्राणां मुख्यत्वं, तथाऽपि तदन्येषामप्यस्ति, न तेषामेव, इतरेषाममुख्यत्वे कारणाभावादित्याशङ्क्य, तत्र निर्विशे षितत्वहेतोः समव्याप्तिपरेण तदर्थमेव प्रागुक्तव्यतिरेकव्याप्तिदृष्टान्तव

१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - १. ] ( १२ ) मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दोऽन्येषां विशेषतः । ( १३ ) इति वेदविदः प्राहुः शब्दतत्त्वार्थवेदिनः । ( १४ ) सूत्रेषु येषु सर्वेऽपि निर्णयास्समुदीरिताः । चनेनोपपादितान्वयव्याप्तिकमनुमानं नियामकत्वेनाह — ‘सविशेष ण’ इति । ‘अतः’ इत्यनुवर्तते । अपराणीति चावर्तते । ‘हि’ शब्दो हेत्वर्थे । तथाच - यतः ‘अपराणि’ ब्रह्मसूत्रेभ्योऽन्यानि सूत्राणि ‘अपराणि’ अमुख्यानि अत एव ‘विदो’ ज्ञानिनः ‘अपराणि’ ‘सवि शेषणसूत्राणि’ विशेषणसहितसूत्रपदवाच्यानीति ‘विदुः’ उपजान न्तीत्यर्थः । तथाच अन्यसूत्राणां सविशेषणसूत्रत्वात् अमुख्यत्वमेव, न मुख्यत्वमिति भावः ॥ ( १२ ) निर्विशेषितत्वमुख्यत्वयोः सविशेषणत्वामुख्यत्वयोश्च दृष्टा न्तमुखेनोपपादितां व्याप्तिं दृष्टान्ते मुख्यत्वामुख्यत्वयोः वेदविभागग्र न्थविस्तरकर्तृत्वतत्साहश्यादिरूपान्यकारणप्रयोज्यत्वसम्भवादसि द्धा व्याप्तिरित्याशङ्कापरिहाराय प्रमाणेन साधयति—‘मुख्यस्य’ इ ति । सावधारणमेतत् । एवं ‘अन्येषां’ इत्यपि । तेन मुख्यत्वामुख्य त्वयोर्व्यापकतासिद्धिः । वाचकत्वं षष्ठ्यर्थः । तथाच यतो मुख्यस्यै व ‘निर्विशेषेण’ विशेषाभावेन ‘वाचकशब्दोऽस्ति’ निर्विशेषितशब्दवा च्यत्वमस्तीति यावत् । ‘अन्येषां’ अमुख्यानामेव ‘विशेषतो’ विशे षणमपेक्ष्य, विशेषणेनेति वा, ‘शब्दो’ वाचकः। सविशेषणपदवाच्यत्व मिति यावत् ॥ ( १३ ) ‘इति’ एवंप्रकारेण ‘शब्दतत्त्वार्थवेदिनः’ शब्दस्य यथाभू तार्थज्ञानिनो ‘वेदविदो’ वेदार्थज्ञाः वृद्धाः ‘प्राहुः’ वदन्तीत्यर्थः । अ स्य “अतो ‘येषां सूत्रत्वमञ्जसा’ ‘सविशेषणसूत्राणि अपराणि अ मुख्यानि’ इत्युक्तं युक्तं” इति वाक्यशेषेणान्वयः । ‘विशेषितः’ इ ति क्वचित्पाठः । विशेषणं प्राप्त इति तस्यार्थः । तथाच मुख्यामुख्य योर्निर्विशेषणसविशेषणशब्दवाच्यत्वे वेदो वृद्धव्यवहारश्च प्रमाणमि त्युक्तत्वान्न तयोः कारणान्तरं शङ्क्यमिति भावः ॥ ( १४ ) अस्त्वेतत्सूत्रत्वमञ्जसा ब्रह्मसूत्राणाम् । तथाऽपि वेदार्थनि र्णयस्य सूत्रान्तरैरेव सम्भवात् किं ब्रह्मसूत्रैरिति चोद्यस्य कथं ‘ये षाम्’ इत्यनेन परिहार उक्तइत्यतस्तद्वाक्योक्तं विवृणोति—‘सूत्रेषु’