रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

चतुर्थः सर्गः ११५

त्वाद्दव्ययीभावः । प्रदक्षिणां याऽर्चिज्ज्वाला तस्या व्याजेन हस्तेनेव तस्मै जयं ददौ । उक्तमाश्वयात्रायाम्—'दृढः प्रदक्षिणगतो हुतभुङ् नृपस्य धात्रीं समुद्ररशनां वशगां करोति' इति । वाजिग्रहणं गजादीनामप्युपलक्षणं तेषामपि नीराजनाविधानात् ।

भावार्थ— घोड़ों के नीराजन में विधिवत् हवन की गयी अग्नि ने दक्षिण ज्वाला से उस रघु को विजय दिया ॥ २५ ॥

स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपाष्णिरयान्वितः ।
षड्विधं बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया ॥ २६ ॥

अन्वयः— गुप्तमूलप्रत्यन्तः, शुद्धपाष्णिः, अयान्वितः सः षड्विधं बलं आदाय, दिग्जिगीषया प्रतस्थे ।

स इति । गुप्तौ मूलं स्वनिवासस्थानं प्रत्यन्तः प्रान्तदुर्गं च येन स गुप्तमूलप्रत्यन्तः । शुद्धपाष्णिरुद्धृतपृष्ठशत्रुः सेनया रक्षितपृष्ठदेशा वा । अयान्वितः शुभदैवान्वितः 'अयः शुभावहो विधिः' इत्यमरः । स रघुः, षड्विधं मौलभृत्यादिरूपं बलं सैन्यम् । 'मौलं भृत्यः सुहृच्छ्रेणी द्विषद्राटविकं बलम्' इति कोषः । आदाय दिशां जिगीषया जेतुमिच्छया प्रतस्थे चचाल ।

भावार्थ— दुर्ग आदि की रक्षा का प्रबन्ध कर, पृष्ठदेशस्थ राजाओं के उन्मूलक रघु यात्रा के समय मङ्गलाचरण करके ६ प्रकार की सेना ले दिग्विजयेच्छा से चले ।

अवाकिरन्व्योवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः ।
पृषतैर्मन्दरोद्धूतैः क्षीरोमंय इवाच्युतम् ॥ २७ ॥

अन्वयः— वयोवृद्धाः पौरयोषितः लाजैः तं क्षीरोर्मयः मन्दरोद्धूतैः पृषतैः अच्युतम् इव अवाकिरन् ।

अवाकिरन्निति । वयोवृद्धाः पौरयोषितस्तं रघुं प्रयान्तं लाजैराचारलाजैः । मन्दरोद्धूतैः पृषतैर्बिन्दुभिः क्षीरोमंयः, क्षीरसमुद्रोर्मयोऽच्युतं विष्णुमिव । अवाकिरनभ्यक्षिपन् ।

भावार्थ— नगर की वृद्धाओं ने धान के लावों से रघु, पर वर्षा की जैसे क्षीरसागर की लहरों ने मन्दराचल से उठे हुए छींटों से विष्णुजी के ऊपर वर्षा की थी ।

स ययौ प्रथमं प्राचीं तुल्यः प्राचीनवर्हिषा ।
अहिताननिलोद्धूतैस्तर्जयन्निव केतुभिः ॥ २८ ॥

अन्वयः— प्राचीनबर्हिषा तुल्यः सः अनिलोद्धूतैः केतुभिः अहितान् तर्जयन् इव प्रथमं प्राचीं ययौ ।

स इति । प्राचीनबर्हिर्नाम कश्चिन्महाराज इति केचित् । प्राचीनबर्हिरिन्द्रः ।