भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 233, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 233
१७४रघुवंशमहाकाव्ये

त्तसंनिवेशातस्य वामभुजस्य संनिवेशात्संस्थापनादधिकोन्नतौंसो वामांस एव यस्य स तथोक्तः सन् विवृत्ते परावृत्ते त्रिके त्रिकप्रदेशे भिन्नहारो लुण्ठिनहारः सन् 'पृष्ठ वंशाधरे त्रिकम्' इत्यमरः । सुहृत्सम्भाषणतत्परोऽभूत् । वामपार्श्ववर्त्तिनैव मित्रेण संभाषितुं प्रवृत्त इत्यर्थः । अत एव विवृत्तत्रिकत्वं घटते । त्वया वामाङ्गे निवेशितया सहैवंवार्ता करिष्य इति नृपाभिप्रायः । परं दृष्ट्वा पराङ्मुखोऽयं न कार्यकर्तेतीन्दुमत्यभिप्रायः ॥ १६ ॥

भाषार्थ—कोई राजा सिंहासन के आधे भाग में बाई भुजा को रखकर अपने पास बैठे हुए मित्र से बातचीत करने लगा, जिससे उसका दाँया कन्धा कुछ ऊँचा हो गया और गले का हार पृष्ठ अंश पर लटक गया ॥ १६ ॥

विलासिनीविभ्रमदन्तपत्रमापाण्डुरं केतकबर्हमन्यः ।
प्रियानितम्बोचितसंनिवेशैर्विपाटयामास युवा नखाग्रैः ॥ १७ ॥

अन्वयः—अन्यः युवा प्रियानितम्बोचितसन्निवेशैः नखाग्रैः विलासिनीविभ्रमदन्तिपत्रम् आपाण्डुरं केतकबर्हं विपाटयामास ।

विलासिनीति । अन्यो युवा विलासिन्याः प्रियाया विभ्रमार्थं दन्तपत्रं दन्तपत्रभूतमापाण्डुरं केतकबर्हं केतकदलम् । 'दलेऽपि बर्हम्' इत्यमरः । प्रियानितम्बोचितसन्निवेशैरभ्यस्तनिक्षेपणैर्नखाग्रैर्विपाटयामास विदारयामास । अहं तव नितम्बे एवं नखव्रणादीन्दास्यामीति नृपाशयः । तृणच्छेदकवत्पत्रपाटकोऽयमपलक्षणक इतीन्दुमत्याशयः ।

भाषार्थ—एक दुसरा युवक राजा किसी विलासिनी स्त्री के श्रृंगार के लिए कान के आभूषण के रूप में बने हुए श्वेत वर्ण के केतकी पुष्प के पत्तों को प्रिया के नितम्बो पर रखने के योग्य नखाग्रो से नोच रहा था ॥ १७ ॥

कुशेशयाताम्रतलेन कश्चित्करेण रेखाध्वजलाञ्छनेन ।
रत्नांगुलीयप्रभयानुविद्धानुदीरयामास सलीलमक्षान् ॥ १८ ॥

अन्वयः—कश्चित् कुशेशयाताम्रतलेन रेखाध्वजलाञ्छनेन करेण रत्नाङ्गुलीयत्प्रभया अनुविद्धान् अक्षान् सलीलं उदीरयामास ।

कुशेशयेति । कश्चिद्राजा कुशेशयं शतपत्रमिवाताम्रं तलं यस्य तेन । 'शतपत्रं कुशेशयम्' इत्यमरः । रेखारूपो ध्वजो लाञ्छनं यस्य तेन करेण अङ्गुलीषु भवान्यङ्गुलीयान्यूर्मिकाः । अङ्गुलीयमूर्मिका' इत्यमरः । जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः' इति छ प्रत्ययः । रत्नानामङ्गुलीयानि तेषां प्रभयानुविद्धानभ्यासानक्षान्पाशान्