भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 241, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 241
१८४रघुवंशमहाकाव्ये

चलनेवाले घोड़ों के टापों से उड़ीं हुई धूलियाँ सामन्त राजाओं के मुकुट मणियों की प्रभा को मलिन कर देती हैं ॥ ३३ ॥

असौ महाकालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्रमौलेः ।
तामिस्रपक्षेऽपि सह प्रियाभिर्ज्योत्स्नावतो निर्विशति प्रदोषान् ॥३४॥

अन्वयः— असौ महाकालनिकेतनस्य चन्द्रमौलेः अदूरे वसन् प्रियाभिः सह तामिस्रपक्षे अपि ज्योत्स्नावतः प्रदोषान् निर्विशति किल ।

असाविति । असाववन्तिनाथः महाकालं नाम स्थानविशेषः । तदेव निकेतनस्थानं यस्य तस्य चन्द्रमौलेश्वरस्यादूरे समीपे वसन् अत एव हेतोस्तामिस्रपक्षे कृष्णपक्षेऽपि प्रियाभिः सह ज्योत्स्नावतः प्रदोषान्रात्रीन्निर्विशत्यनुभवति किल । नित्यज्योत्स्ना विहारत्वमेतस्यैव नान्यस्यस्येति भावः ।

भाषार्थ— सिर पर चन्द्रमा को धारण करनेवाले महाकाल के मन्दिर के पास में ही इनका राजमहल है । इसलिए ये कृष्णपक्ष की रात्रियों में भी शिवजी के सिर पर स्थित चन्द्रमा की चांदनी से अपनी स्त्रियों के साथ चांदनी वाली रातों का ही आनन्द अनुभव करते रहते हैं ॥ ३४ ॥


अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु ! कच्चिन्मनसो रुचिस्ते ।
सिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यानपरम्परासु ॥ ३५ ॥

अन्वयः— हे रम्भोरु ! यूना अनेन पार्थिवेन सह सिप्रातरंगानिलकम्पितासु उद्यानपरम्परासु विहर्तुं ते मनसः रुचिः अस्ति कच्चित् ? ।

अनेनेति । रम्भे कदलीस्तम्भाविवोरू यस्याः सा रम्भोरुस्तस्याः सम्बोधनम् हे रम्भोरु ! "ऊरूत्तरपदादौपम्ये" इत्यूङ्प्रत्ययः । नदीत्वादूध्रस्वः । यूनानेन पार्थिवेन सह सिप्रा नाम तत्रत्या नदी तस्यास्तरङ्गाणामनिलेन कम्पितासूद्यानानां परम्परासु पंक्तिषु विहर्तुं ते तव मनसो रुचिः कच्चित् स्पृहास्ति किमित्यर्थः । 'अभिष्वङ्गे स्पृहायां च गभस्तौ च स्त्रियाम्' इत्यमरः ।

भाषार्थ— हे केले के स्तम्भ के समान चिकनी और ढालू जंघावाली इन्दुमती ! क्या तुम इस युवक राजा के साथ उज्जयिनी के उन उद्यानों में विहार करना चाहती हो, जिनमें सिप्रानदी के तरङ्गों से शीतल वायु हर हर करता हुआ बराबर बहता रहता है ? ॥ ३५ ॥


तस्मिन्नभिख्योतितबन्धुपद्मे प्रतापसंशोषितशत्रुपङ्के ।
बबन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्वती भानुमतीव भावम् ॥ ३६ ॥