रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 263, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें२०४ रघुवंशमहाकाव्ये
मधूकादिकुसुममया विशालवक्षःस्थले लम्बया लम्बमानया तया प्रकृतया स्रजा विदर्भराजावरजामिन्दुमतीं कण्ठर्पितौ बाहू एव पाशौ यया ताममंस्त मन्यतेर्लुङ् । बाहुपाशकल्पसुखमन्वभूदित्यर्थः ।
भाषार्थ—मंगलमय पुष्पों से बनी हुई और अपने वक्षःस्थल पर लटकती हुई उस माला को धारण करके अज को ऐसा मालूम होने लगा कि मानों आलिंगन करने के लिए विदर्भ राज भोज की छोटी बहन इन्दुमती ने उनके गले में अपनी भुजायें डाल दी हों ॥ ८४ ॥
शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं
जलनिधिमनुरूपं जह्नुकन्यावतीर्णा ।
इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः
श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवव्रुः ॥ ८५ ॥
अन्वयः—तत्र समगुणयोगप्रीतयः पौराः इयं मेघमुक्तं शशिनम् उपगता कौमुदी इव अनुरूपं जलनिधिम् अवतीर्णा जह्नुकन्या इव इति नृपाणां श्रवणकटु एकवाक्यं विवव्रुः ।
शशिनमिति । तत्र स्वयंवरे समगुणयोस्तुल्यगुणयोरिन्दुमतीरघुनन्दनयोर्योगेन प्रीतिर्येषां ते समगुणयोगप्रीतयः पौराः पुरे भवा जनाः इयमजसंगतेन्दुमती मेघमुक्तं शशिनं शरच्चन्द्रमुपगता कौमुदी अनुरूपं सदृशं जलनिधिमवतीर्णा प्रविष्टा जह्नुकन्या भागीरथी तत्सदृशीत्यर्थः । इत्येवं नृपाणां श्रवणयोः कटु परुषमेकमवि-संवादि वाक्यमेकवाक्यं विवव्रुः । मालिनीवृत्तम् ।
भाषार्थ—उस स्वयंवर में उन दोनों समान गुणवालों के सम्बन्ध हो जाने से प्रसन्न होकर पुरवासी एक स्वर से प्रशंसा करते हुए कहने लगे कि यह इन्दुमती मेघमुक्त निर्मल चन्द्रमा को प्राप्त चांदनी और अनुरूप समुद्र को प्राप्त गंगा के समान सौभाग्यवती हो गई । पर यह सुनकर अन्य राजाओं को बड़ा कड़ुआ लगता था ॥ ८५ ॥
प्रमुदितवरपक्षमेकतस्तत्क्षितिपतिमण्डलमन्यतो वितानम् ।
उषसि सर इव प्रफुल्लपद्मं कुमुदवनप्रतिपन्ननिद्रमासीत् ॥ ८६ ॥
अन्वयः—एकतः प्रमुदितवरपक्षम् अन्यतः वितानं तत् क्षितिपतिमण्डलम् उषसि प्रफुल्लपद्मं कुमुदवनप्रतिपन्ननिद्रं सर इव आसीत् ।
प्रमुदितेति । एकत एकत्र प्रमुदितो हृष्टो वरस्य जामातुः पक्षो वर्गो यस्य त्तत्तथोक्तम् । अन्यतोऽन्यत्र वितानं शून्यं भग्ननाशत्वादप्रहृष्टमित्यर्थः । तत्क्षितिपति-