भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 264, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 264

सप्तमः सर्गः२०५

मण्डलं उषसि प्रभाते प्रफुल्लपद्मं कुमुदवनेन प्रतिपन्ननिद्रं प्राप्तनिमीलनं सर इव सरस्तुल्यम् आसीत् । पुष्पिताग्रावृत्तमेतत् ।

इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीवनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये स्वयंवरवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥

भावार्थ—उस समय वह स्वयम्बर मण्डप सुबह में उस सरोवर के समान लगने लगा जिसमें एक ओर तो खिले हुए कमल दिखाई दे रहे हों और दूसरी ओर संकुचित कुमुदों का समूह मौजूद हो । क्योंकि एक ओर अज के समर्थक व्यक्ति हँसते हुए खड़े थे दूसरी ओर इन्दुमती को न पाने से निराश होकर अप्रसन्न ( उदासीन ) राजा लोग थे ॥ ८६ ॥

यह त्रिपाठ्युपाव्ह पं० श्रीकृष्णमणि शास्त्री द्वारा लिखित अन्वय और चन्द्रकला नाम की हिन्दी टीका में रघुवंशमहाकाव्य का स्वयम्बरवर्णन नामक षष्ठ सर्ग समाप्त हुआ ।

❋ ❋ ❋

सप्तमः सर्गः

अजेमहि निपौयकं मुहुरन्यं पयोधरम् ।
मार्गन्तं बालमालोक्याश्वासयन्तौ हि दम्पती ॥

अथोपयन्त्रा सदृशेन युक्तां स्कन्देन साक्षादिव देवसेनाम् ।
स्वसारमादाय विदर्भनाथः पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव ॥ १ ॥

अन्वयः—अथ विदर्भनाथः सदृशेन उपयन्त्रा युक्तां साक्षात् स्कन्देन (युक्तां) देवसेनाम् इव, (स्थितां) स्वसारम् पुरप्रवेशाभिमुखः बभूव ।

अथेति । अथ विदर्भनाथो भोजः सदृशेनोपयन्त्री वरेण युक्ताम् अत एव साक्षात्प्रत्यक्षम् । 'साक्षात्प्रत्यक्षतुल्ययोः' इत्यमरः । स्कन्देन युक्तां देवसेनामित्र देवसेना नाम देवपुत्री स्कन्दपत्नी । पूर्वं हि ब्रह्मणा निर्मिते देवसेनादैत्यसेने इन्द्र- * कन्येऽभूतां तयोः पूर्वस्याः पतित्वे स्कन्दोऽभिषिक्त इत्यागमः । तामिव स्थितां स्वसारं भगिनीमिन्दुमतीमादाय गृहीत्वा पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव । उपजातिवृत्तं सर्गेऽस्मिन् ।