रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 265, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें२०६ रघुवंशमहाकाव्ये
भावार्थ—स्वयंवर हो चुकने के बाद, विदर्भ देश के राजा योग्य वर से युक्त अपनी बहन इन्दुमती को लेकर नगर की ओर चले। अपनी पत्नी इन्दुमती के साथ जाते हुए अज ऐसे चल रहे थे मानों देवसेना के साथ साक्षात् स्कन्द जा रहे हों ॥ १ ॥
सेनानिवेशात्पृथिवीक्षितोऽपि जग्मुर्विभातग्रहमन्दभासः । भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वाद्रूपेषु वेषेषु च साभ्यसूयाः ॥ २ ॥
अन्वयः—विभातग्रहमन्दभासः पृथिवीक्षितः अपि भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वात् रूपेषु वेषेषु च साभ्यसूया सन्तः सेनानिवशान् जग्मुः ।
सेनेति भोजस्य राज्ञो गोत्रापत्यं स्त्री भोज्या तामिन्दुमतीं प्रति व्यर्थमनोरथत्वाद्रूपेष्वाकृति वेषेषु नेपथ्येषु च साभ्यसूया वृथेति निन्दन्तः किञ्च विभाते प्रातःकाले ये ग्रहाश्चन्द्रादयस्त इव मन्दभासः क्षीणकान्तयः पृथिवीक्षितो नृपा अपि सेनानिवेशाञ्छिविराणि जग्मुः ।
भावार्थ—इन्दुमती के प्रति असफल मनोरथ होने के कारण प्रातःकालीन नक्षत्रों के समान फीके पड़े हुए अपने-अपने रूप और वेशभूषा पर ग्लानि करते हुए अज के अतिरिक्त राजा लोग अपने-अपने शिविरों में गये ॥ २ ॥
ननु क्रुद्धाश्चेद्युध्यन्तां तत्राह—
सान्निध्ययोगात्किल तत्र शच्याः स्वयंवरक्षोभकृतामभावः । काकुत्स्यमुद्दिश्य समत्सरोऽपि शशाम तेन क्षितिपाललोकः ॥ ३ ॥
अन्वयः—तत्र शच्याः सान्निध्ययोगात् स्वयम्बरक्षोभकृताम् अभावः (बभूव) किल तेन काकुत्स्थम् उद्दिश्य समत्सरः अपि क्षितिपाललोकः शशाम ।
सान्निध्येति । तत्र स्वयंवरक्षेत्रे शच्या इन्द्राण्याः सन्निधिरेव सान्निध्यम् । तस्य योगात्सद्भावाद्धेतोः स्वयंवरस्य क्षोभकृतां विघ्नकारिणामभावः किल । किलेति स्वयंवरविघातकाः शच्या विनाश्यन्त इत्यागमसूचनार्थम् । तेन हेतुना काकुत्स्थमजमुद्दिश्य समत्सरोऽपि सवैरोऽपि क्षितिपाललोकः शशाम नाक्षुभ्यत् ।
भावार्थ—उस स्वयंम्बर स्थल में इन्द्राणी स्वयं उपस्थित थीं इसलिए किसी का साहस नहीं हुआ कि कोई गड़बड़ी कर सके । इसलिए अज से ईर्ष्या करने वाले राजा लोग भी शान्त रहे ॥ ३ ॥
तावत्प्रकीर्णाभिनवोपचारमिन्द्रायुधद्योतिततोरणाङ्कम् । वरः स वध्वा सह राजमागं प्राप ध्वजच्छायनिवारितोष्णम् ।। ४ ।।