भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 337, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 337

२७८ रघुवंशमहाकाव्ये

राजा दशरथ ने अपने पूर्वजों से पाये हुए प्रजा मण्डल को ऐसे सुन्दर ढङ्ग से पालन किया कि सारी प्रजाएँ उन्हें पहले के सभी राजाओं से बढ़कर मानने लगीं ॥ २ ॥

उभयमेव वदन्ति मनीषिणः समयवर्षितया कृतकर्मणाम् ।
बलनिषूदनमर्थपतिं च तं श्रममुदं मनुदण्डधरान्वयम् ॥ ३ ॥

अन्वयः—मनीषिणः बलनिषूदनम् च मनुदण्डधरान्वयम् तम् अर्थपतिम् उभयम् एव समयवर्षितया कृतकर्मणाम् श्रममुदम् वदन्ति ।

उभयमिति । मनस ईषिणो मनीषिणो विद्वांसः। पृषोदरादित्वात्साधुः बलनिषूदनमिन्द्रं दण्डस्य धरो राजा मनुरिति यो दण्डधरः स एवान्वयः कूटस्थो यस्य तमर्थपतिं दशरथं चेत्युभयमेव समयेऽवसरे जलं धनं च वर्षतीति समयवर्षी, तस्य भावः समयवर्षिता तया हेतुना । कृतकर्मणां स्वकर्मकारिणां नुदतीति नुत् । "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः” इति कप्रत्ययः । श्रमस्य नुदं श्रममुदम् । क्विबन्तत्वे नपुंसकलिङ्गेनोभयशब्देन सामानाधिकरण्यं न स्यात् इति वदन्ति ।

भाषार्थ—विद्वान् लोग कहते हैं कि संसार में दो ही व्यक्ति ऐसे हुए हैं जिन्होंने कर्तव्य पालन करने वाले लोगों को उनके परिश्रम का ठीक-ठीक मूल्य समझा है । उनमें से एक तो हैं इन्द्र जिन्होंने समय पर वृष्टि करके कृषकों का श्रम सफल किया है और दूसरे हैं मनुवंश में उत्पन्न राजा दशरथ जिन्होंने सुकर्मियों को धन देकर उनका पालन-पोषण किया ॥ ३ ॥

जनपदे न गदः पदमादधावभिभवः कुत एव सपत्नजः ।
क्षितिरभूत्फलवत्यजनन्दने शमरतेऽमरतेजसि पार्थिवे ॥ ४ ॥

अन्वयः—शमरते अमरतेजसि, अजनन्दने पार्थिवे ( सति ) गदः, जनपदे, पदं न आदधौ सपत्नजः अभिभवः कुतः? ( च ) क्षितिः फलवती अभूत् ।

जनपद इति । शमरते शान्तिपरेऽमरतेजस्यजनन्दने दशरथे पार्थिवे पृथिव्या ईश्वरे सति । 'तस्येश्वरः' इत्यण्प्रत्ययः । जनपदे देशे गदो व्याधिः । 'उपतापरोगव्याधिगदामयाः' इत्यमरः । पदं नादधौ नाचक्रामेत्यर्थः । सपत्नजः शत्रुजन्योऽभिभवः कुत एव । असंभावित एवेत्यर्थः । क्षितिः फलवत्यभूच्च इति देवानुकूल्यमभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—शान्ति प्रधान और देवताओं के समान तेजस्वी अजकुमार दशरथके राजा होने पर उनका देश धन-धान्य से परिपूर्ण हो गया और रोग उनके राज्य सीमा में पैर न रख सके फिर शत्रुओं के आक्रमण की सम्भावना कहां से हो सकती है ? ॥ ४ ॥