नवमः सर्गः

एकलोचनमेकार्धं सार्धलोचनमन्यतः ।
नीलार्धं नीलकण्ठार्धं महः किमपि मन्महे ॥

पितुरनन्तरमुत्तरकोसलान्समधिगम्य समाधिजितेन्द्रियः ।
दशरथः प्रशासात महारथो यमवतामवतां च धुरि स्थितः ॥ १ ॥

अन्वयः—समाधिजितेन्द्रियः यमवताम् च अवताम् धुरि स्थितः महारथः दशरथः पितुः अनन्तरम् उत्तरकोसलाम् समधिगम्य प्रशासास ।

पितुरिति । समाधिना संयमेन जितेन्द्रियः । 'समाधिर्नियमे ध्याने' इति केशवः-। यमवतां संयमिनायवताम् “ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्मषता । अहिंसास्तेय-माधुर्यदमञ्चेति यमाः स्मृताः ॥” इति याज्ञवल्क्यः रक्षतां राज्ञां धुर्यग्रे स्थितो महारथः “एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् । शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च स महारथ उच्यते ॥” इति दशरथः पितुरनन्तरमुत्तरकोसलाअन-पदासमधिगम्य प्रशाशास । अत्र मनुः-‘क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानां परिपालनम्’ इति द्रुतविलम्बितमेतद्वृत्तम् । तल्लक्षणम्—'द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ' इति ।

भाषार्थ—संयम से अपनी इन्द्रियों को जीत लेने वाले संयमियों और प्रजा-पालक राजाओं में सर्वश्रेष्ठ महारथी दशरथ जी अपने पिता के बाद उत्तर कोशल के राज्य का शासन करने लगे ॥ १ ॥

अधिगतं विधिवत्तदपालयत्प्रकृतिमण्डलमात्मकुलोचितम् ।
अभवदस्य ततो गुणवत्तरं सनगरं नगरन्ध्रकरौजसः ॥ २ ॥

अन्वयः—अधिगतम् आत्मकुलोचितम् सनगरम् प्रकृतिमण्डलम् यत् विधिवत् ततः नगरन्ध्रकरौजसः अस्य ( प्रकृतिमण्डलम् ), गुणवत्तरम् अभवत् ।

अधिगतमिति । अधिगतं प्राप्तमात्मकुलोचितं स्वकुलागतं सनगरं नगरजन-सहितं प्रकृतिमण्डलं जनपदमण्डलम् । अत्र प्रकृतिशब्देन प्रजामात्रवाचिना नगर-शब्दयोगाद्गोबलीवर्दन्यायेन जानपदमात्रमुच्यते । यद्यस्माद्विधिवद्यथाशास्त्रमपा-लयत् ततो हेतोः रन्ध्रं करोतीति रन्ध्रहेतुरित्यर्थः । 'कृञो हेतुताच्छील्या-नुलोम्येषु' इति टप्रत्ययः । नगरस्य रन्ध्रकरो नगरन्ध्रकरः कुमारः । 'कुमारः क्रौञ्चदारणः'-इत्यमरः । तदोजसस्तत्तुल्यबलस्यास्य दशरथस्य गुणवत्तरमभवत् । तत्पौरजानपदमण्डलं तस्मिन्सतीवासक्तमभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—क्रौञ्च पर्वत को भेदन करने वाले कार्तिकेय के समान बलवान्