रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 335, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें२७६ रघुवंशमहाकाव्ये
फलजिगीषया ॥ प्रविशेज्ज्वलनं दीप्तं कुर्यादनशनं तथा। एतेषामधिकारोऽस्ति नान्येषां सर्वजन्तुषु ॥ नराणामथ नारीणां सर्ववर्णेषु सर्वदा" इति । अनयोर्वसन्त- तिलकाच्छन्दः । तल्लक्षणम्—"उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः" इति ।
भाषार्थ—इसके बाद राजा अज स्वभाव और संस्कार से विनीत कवच- धारी कुमार दशरथ को शास्त्रों के अनुसार प्रजा का पालन करने का उपदेश देकर अपने रोगी शरीर से छुटकारा पाने के लिए अनशन करने लगे ॥ ९४ ॥
तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यास्रवो-
र्देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः ।
पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयाऽसौ
लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥ ९५ ॥
अन्वयः—असौ जह्नुकन्यास्रवत्योः तोयव्यतिकरभवे तीर्थे देहत्यागात् सद्यः अमरगणना आसाद्य पूर्वाकाराधिकतररुचा कान्तया संगतः 'सन्' नन्दनाभ्यन्तरेषु लीलागारेषु पुनः अरमत ।
तीर्थं इति । असावजो जह्नुकन्यास्रवन्त्योस्तोयानां जलानां व्यतिकरेण संभेदेन भवे तीर्थे गङ्गासरयूसंगमे देहत्यागात्सद्य एवाम रंगणनायां लेख्यं लेखनम् । "तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः" इति भावार्थे ण्यत्प्रत्ययः । आसाद्य प्राप्य पूर्वस्मादा- कारादधिकतरा रुप्यस्यास्तया कान्तया रमण्या सङ्गतः सन् नन्दनस्येन्द्रोद्यानस्या- भ्यन्तरेष्वन्तर्वर्तिषु लीलागारेषु क्रीडाभवनेषु पुनररमत । "यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मि- न्देहत्यागं करोति यः तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि।" इति स्कान्दे। मन्दाक्रान्ताच्छन्दः। तल्लक्षणम्—"मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भो नतौ ताद्गुरू चेत्" इति ।
इति श्रीमद्दामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये अजविलापो नामाष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥
भाषार्थ—वे राजा अज गंगा और सरयू के पवित्र संगम तीर्थ में अपना शरीर छोड़ दिये और तत्काल देवता बनकर पहले शरीर से भी अधिक सुन्दर शरीरवाली स्त्री के साथ नन्दन वन के विलास भवनों में विहार करने लगे ॥ ९५ ॥
यह त्रिपाठ्युपाह्व पं० श्रीकृष्णमणिशास्त्री द्वारा अन्वय ओर चन्द्रकला नाम की हिन्दी टीका में रघुवंशमहाकाव्य का अज विलाप नामक अष्टम सर्ग समाप्त हुआ ॥ ८ ॥