२७६ रघुवंशमहाकाव्ये

फलजिगीषया ॥ प्रविशेज्ज्वलनं दीप्तं कुर्यादनशनं तथा। एतेषामधिकारोऽस्ति नान्येषां सर्वजन्तुषु ॥ नराणामथ नारीणां सर्ववर्णेषु सर्वदा" इति । अनयोर्वसन्त- तिलकाच्छन्दः । तल्लक्षणम्—"उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः" इति ।

भाषार्थ—इसके बाद राजा अज स्वभाव और संस्कार से विनीत कवच- धारी कुमार दशरथ को शास्त्रों के अनुसार प्रजा का पालन करने का उपदेश देकर अपने रोगी शरीर से छुटकारा पाने के लिए अनशन करने लगे ॥ ९४ ॥

तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यास्रवो-
  र्देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः ।
पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयाऽसौ
  लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥ ९५ ॥

अन्वयः—असौ जह्नुकन्यास्रवत्योः तोयव्यतिकरभवे तीर्थे देहत्यागात् सद्यः अमरगणना आसाद्य पूर्वाकाराधिकतररुचा कान्तया संगतः 'सन्' नन्दनाभ्यन्तरेषु लीलागारेषु पुनः अरमत ।

तीर्थं इति । असावजो जह्नुकन्यास्रवन्त्योस्तोयानां जलानां व्यतिकरेण संभेदेन भवे तीर्थे गङ्गासरयूसंगमे देहत्यागात्सद्य एवाम रंगणनायां लेख्यं लेखनम् । "तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः" इति भावार्थे ण्यत्प्रत्ययः । आसाद्य प्राप्य पूर्वस्मादा- कारादधिकतरा रुप्यस्यास्तया कान्तया रमण्या सङ्गतः सन् नन्दनस्येन्द्रोद्यानस्या- भ्यन्तरेष्वन्तर्वर्तिषु लीलागारेषु क्रीडाभवनेषु पुनररमत । "यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मि- न्देहत्यागं करोति यः तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि।" इति स्कान्दे। मन्दाक्रान्ताच्छन्दः। तल्लक्षणम्—"मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भो नतौ ताद्गुरू चेत्" इति ।

इति श्रीमद्दामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये अजविलापो नामाष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥

भाषार्थ—वे राजा अज गंगा और सरयू के पवित्र संगम तीर्थ में अपना शरीर छोड़ दिये और तत्काल देवता बनकर पहले शरीर से भी अधिक सुन्दर शरीरवाली स्त्री के साथ नन्दन वन के विलास भवनों में विहार करने लगे ॥ ९५ ॥

यह त्रिपाठ्युपाह्व पं० श्रीकृष्णमणिशास्त्री द्वारा अन्वय ओर चन्द्रकला नाम की हिन्दी टीका में रघुवंशमहाकाव्य का अज विलाप नामक अष्टम सर्ग समाप्त हुआ ॥ ८ ॥

नवमः सर्गः

एकलोचनमेकार्धं सार्धलोचनमन्यतः ।
नीलार्धं नीलकण्ठार्धं महः किमपि मन्महे ॥

पितुरनन्तरमुत्तरकोसलान्समधिगम्य समाधिजितेन्द्रियः ।
दशरथः प्रशासात महारथो यमवतामवतां च धुरि स्थितः ॥ १ ॥

अन्वयः—समाधिजितेन्द्रियः यमवताम् च अवताम् धुरि स्थितः महारथः दशरथः पितुः अनन्तरम् उत्तरकोसलाम् समधिगम्य प्रशासास ।

पितुरिति । समाधिना संयमेन जितेन्द्रियः । 'समाधिर्नियमे ध्याने' इति केशवः-। यमवतां संयमिनायवताम् “ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्मषता । अहिंसास्तेय-माधुर्यदमञ्चेति यमाः स्मृताः ॥” इति याज्ञवल्क्यः रक्षतां राज्ञां धुर्यग्रे स्थितो महारथः “एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् । शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च स महारथ उच्यते ॥” इति दशरथः पितुरनन्तरमुत्तरकोसलाअन-पदासमधिगम्य प्रशाशास । अत्र मनुः-‘क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानां परिपालनम्’ इति द्रुतविलम्बितमेतद्वृत्तम् । तल्लक्षणम्—'द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ' इति ।

भाषार्थ—संयम से अपनी इन्द्रियों को जीत लेने वाले संयमियों और प्रजा-पालक राजाओं में सर्वश्रेष्ठ महारथी दशरथ जी अपने पिता के बाद उत्तर कोशल के राज्य का शासन करने लगे ॥ १ ॥

अधिगतं विधिवत्तदपालयत्प्रकृतिमण्डलमात्मकुलोचितम् ।
अभवदस्य ततो गुणवत्तरं सनगरं नगरन्ध्रकरौजसः ॥ २ ॥

अन्वयः—अधिगतम् आत्मकुलोचितम् सनगरम् प्रकृतिमण्डलम् यत् विधिवत् ततः नगरन्ध्रकरौजसः अस्य ( प्रकृतिमण्डलम् ), गुणवत्तरम् अभवत् ।

अधिगतमिति । अधिगतं प्राप्तमात्मकुलोचितं स्वकुलागतं सनगरं नगरजन-सहितं प्रकृतिमण्डलं जनपदमण्डलम् । अत्र प्रकृतिशब्देन प्रजामात्रवाचिना नगर-शब्दयोगाद्गोबलीवर्दन्यायेन जानपदमात्रमुच्यते । यद्यस्माद्विधिवद्यथाशास्त्रमपा-लयत् ततो हेतोः रन्ध्रं करोतीति रन्ध्रहेतुरित्यर्थः । 'कृञो हेतुताच्छील्या-नुलोम्येषु' इति टप्रत्ययः । नगरस्य रन्ध्रकरो नगरन्ध्रकरः कुमारः । 'कुमारः क्रौञ्चदारणः'-इत्यमरः । तदोजसस्तत्तुल्यबलस्यास्य दशरथस्य गुणवत्तरमभवत् । तत्पौरजानपदमण्डलं तस्मिन्सतीवासक्तमभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—क्रौञ्च पर्वत को भेदन करने वाले कार्तिकेय के समान बलवान्

२७८ रघुवंशमहाकाव्ये

राजा दशरथ ने अपने पूर्वजों से पाये हुए प्रजा मण्डल को ऐसे सुन्दर ढङ्ग से पालन किया कि सारी प्रजाएँ उन्हें पहले के सभी राजाओं से बढ़कर मानने लगीं ॥ २ ॥

उभयमेव वदन्ति मनीषिणः समयवर्षितया कृतकर्मणाम् ।
बलनिषूदनमर्थपतिं च तं श्रममुदं मनुदण्डधरान्वयम् ॥ ३ ॥

अन्वयः—मनीषिणः बलनिषूदनम् च मनुदण्डधरान्वयम् तम् अर्थपतिम् उभयम् एव समयवर्षितया कृतकर्मणाम् श्रममुदम् वदन्ति ।

उभयमिति । मनस ईषिणो मनीषिणो विद्वांसः। पृषोदरादित्वात्साधुः बलनिषूदनमिन्द्रं दण्डस्य धरो राजा मनुरिति यो दण्डधरः स एवान्वयः कूटस्थो यस्य तमर्थपतिं दशरथं चेत्युभयमेव समयेऽवसरे जलं धनं च वर्षतीति समयवर्षी, तस्य भावः समयवर्षिता तया हेतुना । कृतकर्मणां स्वकर्मकारिणां नुदतीति नुत् । "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः” इति कप्रत्ययः । श्रमस्य नुदं श्रममुदम् । क्विबन्तत्वे नपुंसकलिङ्गेनोभयशब्देन सामानाधिकरण्यं न स्यात् इति वदन्ति ।

भाषार्थ—विद्वान् लोग कहते हैं कि संसार में दो ही व्यक्ति ऐसे हुए हैं जिन्होंने कर्तव्य पालन करने वाले लोगों को उनके परिश्रम का ठीक-ठीक मूल्य समझा है । उनमें से एक तो हैं इन्द्र जिन्होंने समय पर वृष्टि करके कृषकों का श्रम सफल किया है और दूसरे हैं मनुवंश में उत्पन्न राजा दशरथ जिन्होंने सुकर्मियों को धन देकर उनका पालन-पोषण किया ॥ ३ ॥

जनपदे न गदः पदमादधावभिभवः कुत एव सपत्नजः ।
क्षितिरभूत्फलवत्यजनन्दने शमरतेऽमरतेजसि पार्थिवे ॥ ४ ॥

अन्वयः—शमरते अमरतेजसि, अजनन्दने पार्थिवे ( सति ) गदः, जनपदे, पदं न आदधौ सपत्नजः अभिभवः कुतः? ( च ) क्षितिः फलवती अभूत् ।

जनपद इति । शमरते शान्तिपरेऽमरतेजस्यजनन्दने दशरथे पार्थिवे पृथिव्या ईश्वरे सति । 'तस्येश्वरः' इत्यण्प्रत्ययः । जनपदे देशे गदो व्याधिः । 'उपतापरोगव्याधिगदामयाः' इत्यमरः । पदं नादधौ नाचक्रामेत्यर्थः । सपत्नजः शत्रुजन्योऽभिभवः कुत एव । असंभावित एवेत्यर्थः । क्षितिः फलवत्यभूच्च इति देवानुकूल्यमभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—शान्ति प्रधान और देवताओं के समान तेजस्वी अजकुमार दशरथके राजा होने पर उनका देश धन-धान्य से परिपूर्ण हो गया और रोग उनके राज्य सीमा में पैर न रख सके फिर शत्रुओं के आक्रमण की सम्भावना कहां से हो सकती है ? ॥ ४ ॥

नवमः सर्गः २७६

दशदिगन्तजिता रघुणा यथा श्रियमपुष्यदजेन ततः परम् । तमधिगम्य तथैव पुनर्बभौ न न महीनमहीनपराक्रमम् ॥ ५ ॥

अन्वयः— मही दशदिगन्तजिता रघुणा ततः परम् अजेन यथा श्रियम् अपुष्यत् तथा एव अहीनपराक्रमम् तम् अधिगम्य पुनः न बभौ ( इति ) न ।

दशेति । मही दशदिगन्ताञ्जितवानिति दशदिगन्तजित् "चतस्रः कीर्तये वाष्टौ दश वा ककुभः क्वचित्" इति वाग्भटः । तेन रघुणा यथा श्रियं कान्तिमपुष्यत् । ततः परं रघोरनन्तरमजेन च यथा श्रियमपुष्यत् तथैवाहीनपराक्रमं न हीनः पराक्रमो यस्य तमन्यूनपराक्रमं तं दशरथमिनं स्वामिनमधिगम्य पुनर्न बभाविति न बभावेवेत्यर्थः । द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं गमयतः ।

भाषार्थ— दशों दिशाओं के जीतने वाले रघु ने और उनके बाद उनके पुत्र अज ने जिस प्रकार पृथ्वी की शोभा बढ़ायी थी उसी प्रकार उन्हीं दोनों के समान शक्तिशाली पूर्णपराक्रमी उस महामति दशरथ को राजा पाकर पृथ्वी की शोभा नहीं बढ़ी, यह बात नहीं है किन्तु रघु और अज के समान ही शोभा हुई ।

समतया वसुवृष्टिविसर्जनैर्नियमनादसतां च नराधिपः । अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाग्रसरं रुचा ॥ ६ ॥

अन्वयः— नराधिपः समतया वसुवृद्धिविसर्जनैः च असतां नियमनात् सवरुणौ यमपुण्यजनेश्वरौ अनुययौ ( च ) रुचा, अरुणाग्रसरम् ( अनुययौ ) ।

समतयेति । नराधिपो दशरथः समतयाः समवर्तित्वेन मध्यस्थत्वेनेत्यर्थः । वसुवृष्टेर्धनवृष्टेर्विसर्जनैः असतां दुष्टानां नियमनान्निग्रहाच्च सवरुणौ वरुणसहितौ यमपुण्यजनेश्वरौ यमकुबेरौ यमकुबेरवरुणान्यतासंख्यमनुययावनुचकार । रुचा तेजसाऽरुणाग्रसरमरुणसारथिं सूर्यमनुययौ ।

भाषार्थ— जिस प्रकार यमराज सबको एक समान समझते हैं, कुवेर धन बरसाते हैं, वरुण दण्ड देते हैं और सूर्य का बड़ा तेज है, उसी प्रकार राजा दशरथ भी सबको समान देखते थे, धन बाँटते थे, दुष्टों को दण्ड देते थे और तेजस्वी थे । अर्थात् वे यम, कुबेर, वरुण और सूर्य के समान प्रजाओं का पालन करते थे ॥ ६ ॥

तस्य व्यसनासक्तिर्नासीदित्याह—

न मृगयाभिरतिर्न दुरोदरं न च शशिप्रतिमाभरणं मधु । तमुदयाय न वा नवयौवना प्रियतमा यतमानमपाहरत् ॥ ७ ॥

अन्वयः— उदयाय यतमानं तं मृगयाभिरतिः अपाहरत् दुरादरं (अपाहरत्) च शशिप्रतिमाभरणं मधु न (अपाहरत्) वा नवयौवना प्रियतमा न (अपाहरत्) ।

२८० रघुवंशमहाकाव्ये

नेति । उदयाय यतमानमभ्युदयार्थं व्याप्रीयमाणं तं दशरथं मृगयाभिरतिराखेटव्यसनं नापाहरन्नाचकर्ष । 'आक्षोटनं मृगव्यं स्यादाखेटो मृगया स्त्रियाम्' इत्यमरः । दुष्टमासमन्तादुदरमस्येति दुरोदरं द्यूतं च नापाहरत् । 'दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम्' इत्यमरः । शशिनः प्रतिमा प्रतिबिम्बमाभरणं यस्य तन्मधु नापाहरत् । न वेति पदच्छेदः । वा शब्दः समुच्चये । नवयौवना नवं नूतनं यौवनं तारुण्यं यस्यास्तादृशी प्रियतमा वा स्त्री नापाहरत् । जातावेकवचनम् । अत्र मनुः—'पानमक्षाः स्त्रियश्चेतिमृगया च यथाक्रमम् । एतत्कष्टतमं विद्याच्चतुष्कं कामजे गणे ॥' इति ।

भाषार्थ—उदय के लिए प्रयत्नशील उस राजा दशरथ को शिकार का अनुराग, जुआ का व्यसन, चन्द्रमा की परछाई पड़ी हुई मदिरा और नवयौवना स्त्रियां कोई भी अपनी ओर आकृष्ट न कर सकी ॥ ७ ॥

न कृपणा प्रभवत्यपि वासवे न वितथा परिहासकथास्वपि ।
न च सपत्नजनेष्वपि तेन वागपरुषा परुषाक्षरमीरिता ॥ ८ ॥

अन्वयः—तेन प्रभवति ( सति ) वासवे अपि कृपणा वाक् न ईरिता न परिहासकथासु अपि वितथा ( वाक् ) न ( ईरिता ) च अपरुषा ( तेन ) सपत्नजनेषु अपि परुषाक्षरं ( यथा तथा वाक् ) न ईरिता ।

नेति । तेन राज्ञा प्रभवति प्रभौ सति वासवेऽपि कृपणा दीना वाङ् नेरिता नोक्ता । परिहासकथास्वपि वितथाऽनृता वाङ् नेरिता । किंचापरुषा रोषशून्येन तेन सपत्नजनेष्वपि शत्रुजनेष्वपि परुषाक्षरं यथा तथा वाङ् नेरिता । किमुतान्यत्रेति सर्वत्रापिशब्दार्थः । किंत्वदीना सत्या मधुरैव वागुक्तेति फलितोऽर्थः ।

भाषार्थ—राजा दशरथ इतने मनस्वी थे कि इन्द्र के आगे दीनता नहीं दिखाये, मित्र-मण्डली में हँसी-परिहास के अवसर पर कभी झूठ नहीं बोले, और क्रोधी न होने के कारण शत्रुओं को भी कोई कठोर शब्द नहीं कहे । अर्थात् वे सर्वदा अदीन, सत्य एवं मधुर वचन बोलते थे ॥ ८ ॥

उदयमस्तमयं च रघूद्वहादुभयमानशिरे वसुधाधिपाः ।
स हि निदेशमलङ्घयतामभूत्सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जताम् ॥ ९ ॥

अन्वयः—वसुधाधिपाः रघूद्वहात् उदयम् च अस्तमयम् आनशिरे हि सः निदेशम् अलङ्घयताम् सुहृत् ( च ) प्रतिगर्जताम् अयोहृदयः अभूत् ।

उदयमिति । वसुधाधिपा राजानः उद्द्वहतीत्युद्धहो नायकः । पचाद्यच् । रघूणामुद्धहो रघुनायकः तस्माद्रघुनायकादुदयं वृद्धिम् अस्तमयं नाशं च इत्युभयमानशिरे

नवमः सर्गः २८१

लेभिरे । कुतः । हि यस्मात्स दशरथो निदेशमाज्ञामलङ्घयतां शोभनं हृदयमस्येति सुहृन्मित्रमभूत् "सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः" इति निपात । प्रतिगर्जतां प्रतिस्पधिनाम् अय इव हृदयं यस्येत्ययोहृदयः कठिनचित्तोऽभूत् । आज्ञाकारिणो रक्षति अन्यान्मारयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

भाषार्थ— दूसरे राजा लोग रघुकुल के श्रेष्ठ उस दशरथ से उन्नति एवं अवनति दोनों प्राप्त किये, क्योंकि जो उनकी आज्ञा मानते थे उन्हें तो वे दया करके छोड़ देते थे पर जो ऐंठकर उनसे टक्कर लेने लग जाते थे उन्हें वे मिटाकर ही छोड़ते थे । अर्थात् आज्ञा पालक राजाओं के लिए वे मित्र थे और प्रतिस्पर्धी राजाओं के लिए वे लौहहृदय थे ॥ ९ ॥

अजयदेकरथेन स मेदिनीमुदधिनेमिमधिज्यशरासनः । जयमघोषयदस्य तु केवलं गजवतो जवतीव्रहया चमूः ॥ १० ॥

अन्वयः— अधिज्यशरासनः सः उदधिनेमिं मेदिनीम् एकरथेन, अजयत् गजवतो जवतीव्रहया चमू अस्य केवलं जयम् अघोषयत् हि ।

अजयदिति । अधिज्यशरासनः ज्यामधिरूढम् अधिज्यं शरासनं यस्य स दशरथ उदधिनेमिं समुद्रवेष्टनां मेदिनीमेकरथेनाजयत् स्वयमेकरथेनाजैषीदित्यर्थः । गजवती गजयुक्ता जवेन तीव्रा जवाधिका हया यस्यां सा चमूस्त्वस्य नृपस्य केवलं जयमघोषयदप्रथयत् । स्वयमेकवीरस्य चमूरूपकरणमात्रमिति भावः ।

भाषार्थ— धनुष को चढ़ाये हुए उस दशरथ ने अकेले एक रथ पर चढ़कर समुद्र तक फैली हुई सारी पृथ्वी जीत ली । वेग से चलने वाले हाथी और घोड़ों वाली उनकी सेना तो केवल जय-जयकार भर करती थी ॥ १० ॥

अवनिमेकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुभृतः । विजयदुन्दुभितां ययुरर्णवा घनरवा नरवाहनसम्पदः ॥ ११ ॥

अन्वयः— वरूथिना एकरथेन अवनिं जितवतः धनुभृंतः नरवाहनसंपदः तस्य घनरवाः अर्णवाः विजयदुन्दुभितां ययुः ।

अवनिमिति । वरूथिना गुप्तिमतात । 'वरूथ्यो रथगुप्तिर्या तिरोधत्ते रथस्थितम्' इति सज्जनः । एकरथेनाद्वितीय रथेनोवनिं जितवतो धनुभृंतो नरवाहनसम्पदः कुबेरतुल्यश्रीयस्य तस्य दशरथस्य घनरवा मेघसमघोषा अर्णवा विजयदुन्दुभितां किल ययुः । अर्णवान्तविजयीत्यर्थः ।

भाषार्थ— सुरक्षित एक रथ से समस्त पृथ्वी को विजय करने वाले कुबेर के समान सम्पत्तिशाली धनुर्धारी उस राजा दशरथ के दुन्दुभि के स्थान को मेघ

२८२ रघुवंशमहाकाव्ये

के समान शब्द करने वाले समुद्रों ने ग्रहण किया, अर्थात् मेघ के समान गर- जते हुए समुद्रों ने दशरथ की विजय दुन्दुभी बजाई ॥ ११ ॥

शमितपक्षबलः शतकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरन्दरः।
स शरवृष्टिमुचा धनुषा द्विषां स्वनवता नवतामरसाननः ॥ १२ ॥

अन्वयः—पुरन्दरः शतकोटिना कुलिशेन शिखरिणां शमितपक्षबलः नवता- मरसाननः सः शरवृष्टिमुचा स्वनवता धनुषा द्विषां (शमितपक्षबलः) ।

शमितेति । पुरन्दर इन्द्रः शतकोटिना शतास्रिणा कुलिशेन वज्रेण शिखरिणां पर्वतानां शमितपक्षबलो विनाशितपक्षसारः नवतामरसाननो नवपङ्कजाननः । 'पङ्केरुहं तामरसम्' इत्यमरः । स दशरथः शरवृष्टिमुचा इषुवर्षमुचा स्वनवता धनुषा द्विषां शमितो नाशितः पक्षः सहायो बलं च येन स तथोक्तः । 'पक्षः सहायेऽपि' इत्यमरः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार इन्द्र ने अपने सौ नोक वाले वज्र से पर्वतों के पंखों को काटकर उनकी शक्ति को नष्ट कर दिया उसी प्रकार नये कमल के समान सुन्दर मुख वाले राजा दशरथ ने अपने बाणवर्षी ध्वनियुक्त धनुष से शत्रुओं के पक्ष में रहने वालों को नष्ट कर दिया ॥ १२ ॥

चरणयोर्नखरागसमृद्धिमिमुंकुटरत्नमरीचिभिरस्पृशन् ।
नृपतयः शतशो मरुतो यथा शतमखं तमखण्डितपौरुषम् ॥ १३ ॥

अन्वयः—शतशः नृपतयः अखण्डितपौरुषम् तम् मरुतः शतमखम् यथा नखरागसमृद्धिभिः मुकुटरत्नमरीचिभिः चरणयोः अस्पृशन् ।

चरणयोरिति । शतशो नृपतयोऽखण्डितपौरुषं तं दशरथं मरुतो देवाः शत- मखं यथा शतक्रतुमिव नखरागेण चरणनखक्रान्त्या समृद्धिभिः सम्पादितर्द्धिभि- र्मुंकुटरत्नमरीचिभिश्चरणयोरस्पृशन् । तं प्रणेमुरित्यर्थः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार देवता लोग इन्द्र के चरण को छूकर प्रणाम करते हैं उसी प्रकार सैकड़ों राजा उस महा पराक्रमशाली दशरथजी के चरणों पर अपने रत्नजटित मुकुटवाले शिर रखकर प्रणाम करते थे जिनके मणि दशरथजी के पैरों के नखों की लालिमा से दमक उठते थे ॥ १३ ॥

निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितबालसुताञ्जलीन् ।
समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहाननलकानलकानवमां पुरीम् ॥ १४ ॥

अन्वय—सः सचिवकारितवालसुताञ्जलीन् · अनलकान् सपत्नपरिग्रहान् समनुकम्प्य महार्णवरोधसः अलकानवमां पुरीं निववृते ।

नवमः सर्गः २८३

निववृत्त इति। स दशरथः सचिवैः सम्प्रयोजितैः कारिता बालसुतानामञ्जलयो यैस्तान् स्वयमसंम्मुखागतान्नित्यर्थः। अनलकान्हतभर्तृकतयालकसंस्कारशून्यान्सपत्नपरिग्रहाञ्छत्रुपत्नीः। 'पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः' इत्यमरः। समनुकम्प्यानुगृह्यालकानवमामलकानगरादन्यूनां। अलति भूषयति स्वस्थानमित्यलकां पुरीमयोध्यां प्रति महार्णवानां रोधसः पर्यन्तान्निववृते। शरणागतवत्सल इति भावः।

भाषार्थ--वे राजा दशरथ कृपा करके इस समुद्र के किनारे से अपनी उस अयोध्या पुरी को लौट आये जो कुबेर की राजधानी अलका पुरी से किसी प्रकार कम न थी। क्योंकि मृतपतिका, संस्कारशून्य केशों वाली शत्रु राजाओं की रानियों ने अपने मन्त्रियों के साथ हाथ जोड़े हुए अपने बच्चों को भेजकर अपनी रक्षा के लिए प्रार्थना करवाई थी॥ १४॥

उपगतोऽपि च मण्डलनाभितामनुदितान्यसितातपवारणः। श्रियमवेक्ष्य स रन्ध्रचलामभूदनलसोऽनलसोमसमद्युतिः॥ १५॥

अन्वयः—अनुदितान्यसितातपवारणः अनलसोमसमद्युतिः सः श्रियम् रन्ध्रचलाम् अवेक्ष्य च मण्डलनाभितां उपगतः अपि अनलसः अभूत्।

उपगत इति अनुदितमनुच्छ्रितमन्यस्वच्छत्रातिरिक्तं सितातपवारणं श्वेतच्छत्रं यस्य सः अनलसोमयोरग्निचन्द्रयोः समे द्युती तेजःकान्ती यस्य स तथोक्तः। श्रियं लक्ष्मीं रन्ध्रेऽन्यायालस्यादिरूपे छले चलां चञ्चलामवेक्ष्यावलोक्य श्रीर्हि केनचिन्मिषेण पुमांसं परिहरति स दशरथो मण्डलस्य नाभितां द्वादशराजमण्डलस्य प्रधानमहीपतित्वमुपगतोऽपि चक्रवर्ती सन्नपीत्यर्थः। 'अथ नाभिस्तु जन्त्वङ्गे यस्य संज्ञा प्रतारिका। रथचक्रस्य मध्यस्थपिण्डिकायां च ना पुनः॥ आद्यक्षत्रियभेदे तु मनो मुख्यमहीपतौ॥' इति केशवः। अनलसोऽप्रमत्तोऽभूत्। 'अजितमस्ति नृपास्पद'मिति पाठान्तरेऽजितं नृपास्पदमस्तीति बुद्ध्यानलसोऽप्रमत्तोऽभूत्। विजितनिखिलजेतव्योऽपि पुनर्जेतव्यान्तरवानिव जागरूक एवावतिष्ठतेत्यर्थः। द्वादशराजमण्डलं तु कामन्दकेनोक्तम्—'अरेर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परम्। तथारिमित्रमित्रं च विजिगीषोः पुरःसराः॥ पाष्णिग्राहस्ततः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरम्। आसारावन्बोषश्चैव विजिगीषोस्तु पृष्ठतः। 'अरेश्च विजिगीषोश्च मध्यमो भूम्यनन्तरः। अनुग्रहे संवतानां व्यस्तानां च वधे प्रभुः॥' इति। 'अरिमित्रादयः पञ्च विजिगीषोः पुरःसराः॥ पाष्णिग्राहाक्रन्दपाष्णिग्राहासाराक्रन्दसाराः॥' इति पृष्ठतश्चत्वारः मध्यमोदासीनौ द्वौ विजिगीषुरेक इत्येवं द्वादशराजमण्डलम्। तत्रोदासीनमध्यमोत्तरश्चक्रवर्ती दशरथश्चैतादृगिति तात्पर्यार्थः।

२८४ रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—चारों ओर के राजाओं का मण्डल दशरथ के हाथ में आ गया जिससे वे अग्नि के समान तेजस्वी और चन्द्रमा के समान सर्वप्रिय हो गये । और उनका प्रताप इतना बढ़ गया कि उनके आगे कोई भी दूसरा राजश्वेत छत्र नहीं लगा सकता था । फिर भी वे बड़े सावधान थे, आलस उनके पास नहीं था क्योंकि वे जानते थे कि जहां एक दोष भी मेरे पास आया तहां लक्ष्मी मुझे छोड़कर चली जायेंगी ॥ १५ ॥

तमपहाय ककुत्स्थकुलोद्भवं पुरुषमात्मभवं च पतिव्रता ।
नृपतिमन्यमसेवत देवता सकमला कमलाघवमर्थिषु ॥ १६ ॥

अन्वयः—पतिव्रता सकमला देवता अर्थिषु अलाघवम् ककुत्स्थकुलोद्भवं तम् आत्मभवं पुरुषं च अपहाय अन्यं कं नृपतिम् असेवत ।

तमिति । पत्यौ व्रतं नियमो यस्याः सा पतिव्रता सकमला कमलहस्ता देवता लक्ष्मीर्थिषु विषयेऽलाघवं लघुत्वरहितम् अपराङ्मुखमित्यर्थः । ककुत्स्थकुलोद्भवं तं दशरथमात्मभवं पुरुषं पुरि शरीरे उषतीति पुरुषः । तं विष्णुं चापहाय त्यक्त्वा अन्यं कं नृपतिमसेवत कमपि नासेवतेत्यर्थः । विष्णाविव विष्णुतुल्ये तस्मिन्नपि , श्रीः स्थिराभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—पतिव्रता कमलासना लक्ष्मी अतिथियों के विषय में अपराङ्मुख एवं ककुस्थ कुल में उत्पन्न उस राजा दशरथ और भगबान् विष्णु को छोड़कर दूसरे किस राजा या देवता की सेवा की ? अर्थात् किसी की भी नहीं ॥ १६ ॥

तमलभन्त पतिं पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः ।
मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरोऽहितरोपितमार्गणम् ॥ १७ ॥

अन्वयः—पतिदेवताः मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरः अहितरोपितमार्गणं ते शिखरिणां दुहितरः आपगाः सागरम् इव पतिम् अलभन्त ।

तमिति । पतिरेव देवता यासां ताः पतिदेवताः पतिव्रताः मगधांश्च कोसलांश्च केकयांश्च ताञ्जनपदान्च्छासतीति तच्छासिनः तेषां राज्ञां दुहितरः पुत्र्यः सुमित्रा-कौसल्याकैकेय्य इत्यर्थः । अत्र क्रमो न विवक्षितः । अहितरोपितमार्गणं शत्रु-निखातशरम् । 'कदम्बमार्गणशराः' इत्यमरः । तं दशरथं शिखरिणां क्ष्माभृतां दुहितरः आ समन्तादपगच्छन्तीति अथवा 'आपेनाप्सम्बन्धिना वेगेन गच्छन्ती-त्यापगाः' इति क्षीरस्वामी । नद्यः सागरमिव पतिं भर्तारमलभन्त प्रापुः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार पर्वतों से निकलने वाली नदियां समुद्र को पा लेती

नवमः सर्गः २८५

हैं उसी प्रकार कोशल, मगध और कैकेय देश के राजाओं की कौशल्या सुमित्रा एवं कैकेयी नामक पतिव्रता कन्याओं ने शत्रुओं पर बाण बरसानेवाले उस राजा दशरथ को पति के रूप में पा लिया ॥ १७ ॥

प्रियतमाभिरसौ तिसृभिर्बभौ तिसृभिरेव भुवं सह शक्तिभिः । उपगतो विनिनीषुरिव प्रजा हरिहयोऽरिहयोगविचक्षणः ॥ १८ ॥

अन्वयः—अरिहयोगविचक्षणः असौ तिसृभिः प्रियतमाभिः सह प्रजा विनिनीषुः शक्तिभिः सह भुवम् उपगतः हरिहयः इव बभौ ।

प्रियतमाभिरिति । अरीन्हन्तीत्यरिहणो रिपुघ्नाः । हन्तेः क्विप् । ‘ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप्’ इति नियमस्य प्रायिकत्वात् । यथाह न्यासकारः—प्रायिकश्चायं नियमः क्वचिदन्यस्मिन्नप्युपपदे दृश्यते मधुहा प्रायिकत्वं च वक्ष्यमाणस्य नतुलग्रहणस्य पुरस्तादपकर्षाल्लभ्यते' इति । तेषु योगेषूपायेषु विचक्षणो दक्षः । 'योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु' इत्यमरः । इन्द्रेऽपि योज्यमेतत् । असौ दशरथस्तिसृभिः प्रियतमाभिः सह प्रजा विनिनीषुविनेतुमिच्छुस्तिसृभिः शक्तिभिः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिभिरेव सह भुवमुपगतो हरिहय इन्द्र इव बभौ ।

भाषार्थ—शत्रुओं के नाश करने में निपुण राजा दशरथ अपनी तीनों रानियों के साथ ऐसे जान पड़ते थे मानो पृथ्वी पर राज्य करने की इच्छा से स्वयं इन्द्र ही अपनी प्रभुशक्ति और उत्साह शक्तियों के साथ अवतार लेकर चले आये हैं ॥ १८ ॥

स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः । स्वभुजवीर्यमगापयदुच्छ्रितं सुरवधूरवधूतभयाः शरैः ॥ १९ ॥

अन्वयः—महारथः सः संयुगमूर्ध्नि मघवतः सहायतां प्रतिपद्य शरैः अवधूतभयाः सुरवधूः उच्छ्रितं स्वभुजवीर्यम् अगापयत् किल ।

स इति । महारथः स दशरथः संयुगमूर्ध्नि रणाङ्गणे मघवत इन्द्रस्य सहायतां प्रतिपद्य प्राप्य शरैरवधूतभया निर्वर्तितत्रासाः सुरवधूरुच्छ्रितं स्वभुजवीर्यमगापयत्किल खलु । गायतेः शब्दकर्मत्वात् ‘‘गतिबुद्धि०’’ इत्यादिना सुरवधूनामपि कर्मत्वम् ।

भाषार्थ—महारथी दशरथ ने समराङ्गण में इन्द्र की सहायता करके अपने बाणों से उनके शत्रुओं का नाश कर दिया जिससे देवताओं की स्त्रियों का भय दूर हो गया, वे निर्भय होकर दशरथ के बाहुबल के गीत गाने लगीं ॥ १९ ॥

२८६ रघुवंशमहाकाव्ये

क्रतुषु तेन विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः ।
कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनो वितमसा तमसासरयूतटाः ॥ २० ॥

अन्वयः—क्रतुषु विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना वितमसा तेन तमसासरयूतटाः कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनः कृताः ।

ऋतुष्विति । ऋतुष्वश्वमेधेषु विसर्जितमौलिनाऽवरोपितकिरीटेन दीक्षितेन मुण्डितेन भाव्यं त्यक्तमुकुटेन वा भूपा हि यज्ञेषु वपनस्थाने मौलिं विसृजन्ति । 'यावद्यज्ञमछत्रयुंरेव राजा भवति' इति राजश्विह्नत्यागविधानादित्यभिप्रायः । 'मौलिः किरीटे धम्मिल्ले' -ति विश्वः । भुजसमाहृतदिग्वसुना भुजार्जितदिगन्तसम्पदा । अनेन क्षत्रियस्य विजितत्वमुक्तम् । नियमार्जितधनत्वं सद्विनियोगकारित्वं च सूच्यते वितमसा तमोगुणरहितेन तेन दशरथेन तमसा च सरयू नद्यौ तयोस्तटः कनकयूपानां समुच्छ्रयेण समुन्नमनेन शोभितः कृताः कनकमयत्वं च यूपानां शोभार्थं विध्यभावात् । 'हेमयूपस्तु शोभिकः' इति यादवः ।

भाषार्थ—अपने बाहुबल से चारों ओर से धन लाकर इकट्ठा करनेवाले तथा तमोगुण से रहित उस राजा दशरथ ने अपना मुकुट उतारकर यज्ञ करते समय तमसा और सरयू के किनारे को सुवर्ण के यज्ञ स्तम्भों से सुशोभित कर दिया ॥ २० ॥

अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहाम् ।
अधिवसंस्तनुमध्वरदीक्षितामसमभासमभासयदिश्वरः ॥ २१ ॥

अन्वयः—ईश्वरः अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहाम् अध्वरदीक्षितां तनुम् अधिवसन् सन् असमभासम् अभासयत् ।

अजिनेति । ईश्वरो भगवानष्टमूर्तिरजिनं कृष्णाजिनं दण्डमौदुम्बरं विभर्तीति तमजिनदण्डभृतम् । 'कृष्णाजिनं दीक्षयति औदुम्बरं दीक्षितदण्डं यजमानाय प्रयच्छति' इति वचनात् । कुशमयी मेखला यस्यास्तां कुशमेखलाम् । 'शरमयी मौञ्जी वा मेखला तया यजमानं दीक्षयती'ति विधानात् प्रकृते कुशग्रहणं क्वचित्प्रतिनिधिदर्शनात्कृतम् । यतगिरं वाचंयमम् । 'वाचं यच्छति' इति श्रुतेः । मृगशृङ्गं परिग्रहः कण्डूयनसाधनं यस्यास्ताम् । 'कृष्णविषाणेन कण्डूयते' इति श्रुतेः । अध्वरदीक्षितां संस्कारविशेषयुक्तां तनुं दाशरथीमधिवसन्नधितिष्ठन्सन् असमा भासो दीप्तयो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा अभासयद्भासयति स्म ।

भाषार्थ—जिस समय राजा दशरथ मृगछाला पहनकर हाथ में दण्ड लेकर, कुश की करधनी बाँधकर और मौनधारण करके मृग की सींग लिये हुए यज्ञ की

नवमः सर्गः २८७

दीक्षा लेकर बैठे। उस समय भगवान् शिव उनके शरीर में प्रविष्ट हुए जिससे उनकी शोभा और भी अधिक बढ़ गई। (यज्ञ में दीक्षित होने पर यदि शरीर खुजलाता है तो अंगुलियों से न खुजलाकर सींग से खुजलाया जाता है) ॥ २१ ॥

अवभृथप्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः ।
नमयति स्म स केवलमुन्नतं वनमुचे नमुचेररये शिरः ॥ २२ ॥

अन्वयः—अवभृथप्रयतः नितयेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः स उन्नतं शिरं वनमुचेः अरये केवलं नमयतिस्म ।

अवभृथेति । अवभृथेन प्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणेोचितो देवसमाजाधिष्ठानाहः स दशरथ उन्नतं शिरो वनमुचे जलवर्षिणे । 'जलं नीरं वनं सत्त्वम्' इति शाश्वतः । नमुचेररये केवलमिन्द्रायैव नमयति स्म । लोकरक्षार्थं वृष्टेरपेक्षितत्वाद्विन्द्रमेवानमच्छिरः । कस्मैचिदन्यस्मै मानुषायेत्यर्थः ।

भाषार्थ—यज्ञ समाप्त हो जाने पर अवभृथ स्नान से पवित्र जितेन्द्रिय और देवताओं के साथ बैठने योग्य राजा दशरथ ने केवल नमुचिराक्षस को मारनेवाले और जल बरसाने वाले इन्द्र के आगे ही अपना उन्नत मस्तक झुकाया, दूसरों के लिए नहीं, क्योंकि अन्य राजाओं को पराजित कर देने के कारण वे स्वयं प्रणम्य थे ॥ २२ ॥

असकृदेकरथेन तरस्विना हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता ।
दिनकराभिमुखा रणरेणवो रुरुधिरे रुधिरेण सुरद्विषाम् ॥ २३ ॥

अन्वयः—एकरथेन तरस्विना हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता दिनकराभिमुखाः रणरेणवः सुरद्विषां रुधिरेण असकृत् रुरुधिरे ।

असकृदिति । एकरथेनाद्वितीय रथेन तरस्विना बलवता हरिहयस्येन्द्रस्याग्रसरेण धनुर्भृता दशरथेनासकृद्वहुशः दिनकरस्याभिमुखाः अभिमुखस्थिता इत्यर्थः । रणरेणव सुरद्विषां दैत्यानां रुधिरेण रुरुधिरे निवारिताः ।

भाषार्थ—धनुर्धारी और महापराक्रमी राजा दशरथने अकेले ही अनेकों वार समराङ्गण में इन्द्र का अग्रेसर होकर राक्षसों के रुधिर से आकाश में उड़ती हुई धूलि को शान्त किया था ॥ २३ ॥

अथ समाववृते कुसुमैर्नवैस्तमिव सेवितुमेकनराधिपम् ।
यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां समधुरं मधुरञ्चितविक्रमम् ॥ २४ ॥

अन्वयः—अथ मधुर यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां समधुरम् अञ्चितविक्रमं एकनराधिपं तं सेवितुं इव नवैः कुसुमैः उपलक्षितः सन् समाववृते ।

२८८	रघुवंशमहाकाव्ये

अथेति। अथ यमकुबेरजलेश्वरवज्रिणां धर्मराजधनदवरुणामरेन्द्राणां सम. धूर्भारो यस्य स समधुरः माध्यस्थ्यवितरणसंनियमनैश्वर्यैस्तुल्यकक्ष इत्यर्थः । “ऋक्पूरब्ध्रूःपथामानक्षे” इत्यनेन समासान्तोऽच्प्रत्ययः। तं समधुरम् अञ्चितविक्रमं पूजितपराक्रममेकनराधिपं तं दशरथं सेवितुमिव मधुर्वसंततः। मद्ये पुष्परथे । मधुर्वसन्तः । ‘मद्ये पुष्परसे मधुः । दैत्ये चैवे वसन्ते च जीवाशोके मधुद्रुमे।’ इति विश्वः । कुसुमैरुपलक्षितः सन्समाववृते समागतः ‘रिक्तहस्तेन नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम्’ इति वचनात्पुष्पसमेतो राजानं सेवितुमागत इत्यर्थः ।

भाषार्थ—यम, कुबेर, वरुण और इन्द्र के समान पराक्रमी उस एकच्छत्र राजा दशरथ का अभिनन्दन करने के लिए वसन्त ऋतु भी नये-नये पुष्पों की भेंट लेकर आ पहुँची ॥ २४ ॥

जिगमिषुर्घनदाध्युषितां दिशं रथयुजा परिवर्तितवाहनः ।
दिनमुखानि रविर्हिमानग्रहैर्विमलयन्मलयं नगमत्यजत् ॥ २५ ॥

अन्वयः---धनदाध्युषितां दिशं जिगमिषुः रथयुजा परिवर्तितवाहनः रविः हिमनिग्रहैः दिनमुखानि विमलयन् सन् मलयं नगम् अत्यजत् ।

जिगमिषुरिति । धनदाध्युषितां कुबेराधिष्ठितां दिशं जिगमिषुर्गन्तुमिच्छु रथयुजा सारथिनाऽरुणेन परिवर्तितवाहनो निर्वातताश्वो रविः हिमस्य निग्रहैर्निराकरणैर्दिनमुखानि प्रभातानि विमलयन्विशदयन् मलयं नगं मलयाचलमत्यजत् । दक्षिणां दिशमत्याक्षीदित्यर्थः ।

भाषार्थ—कुबेर पालित उत्तर दिशा में जाने के इच्छुक और सारथि अरुण द्वारा घुमाए गए घोड़ों वाले सूर्य ने पाला हटा करके प्रातःकाल को स्वच्छ बनाते हुए मलय पर्वत को छोड़ दिया । २५ ॥

कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास्तदनु षट्पदकोकिलकूजितम् ।
इति यथाक्रममाविरभून्मधुद्रुमवतीमवतीर्य वनस्थलीम् ॥ २६ ॥

अन्वयः—आदौ कुसुमजन्मः ततः, नवपल्लवाः तदनु । षट्‍पदकोकिलकूजितम् इति यथाक्रमं द्रुमवती वनस्थलीम् अवतीर्य मधुः आविर्भूत् ।

कुसुमेति । आदौ कुसुमजन्म ततो नवपल्लवाः तदनु । “अनुर्लक्षणे” इति कर्मप्रवचनीयत्वाद्वितीया । यथासंख्यं तदुभयानन्तरं षट्पदानां कोकिलानां च कूजितम् । इत्येवंप्रकारेण यथाक्रमं क्रममनतिक्रम्य पुष्पप्रियो भृङ्गः पल्लवप्रियः कोकिल इति क्रमोक्तेरयमाशयः । द्रुमवतीं द्रुमभूयिष्ठां वनस्थलीमवतीर्य मधुर्वसन्त

नवमः सर्गः २८९

आविरभूत् । केषांचिद्द्रुमाणां पल्लवप्राथम्यात्केषांचित्कुसुमप्राथम्यान्नोक्तक्रमस्य दृष्टविरोधः ।

भाषार्थ— सर्वप्रथम फूल खिले, फिर नए-नए कोमल पल्लव निकलने लगे तब भ्रमर गूंजने लगे, उसके बाद कषाय कण्ठ कोकिलायें कूजने लगीं, इस प्रकार क्रमशः विभिन्न वृक्षवाली उस वनस्थली में बसन्त ऋतु प्रगट होने लगी ॥ २६ ॥

नयगुणोपचितामिव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियमर्थिनः ।
अभिययुः सरसो मधुसम्भृतां कमलिनीमलिनीरपतत्रिणः ॥ २७ ॥

अन्वयः— नयगुणोपचितां सदुपकारफलां भूपतेः श्रियम् अर्थिनः इव मधुसम्भृतां सरसः कमलिनीम् अलिनीरपतत्रिणः अभिययुः ।

नयेति । नयो नीतिरेव गुणः तेन अथवा नयेन गुणैः शौर्यादिभिश्चोपचितां सतामुपकारः फलं यस्यास्तां सदुपकारफलां भूपतेर्दशरथस्य श्रियमर्थिन इव मधुना बसन्तेन सम्भृतां सम्यक्पुष्टां सरसः सम्बन्धिनीं कमलिनीं पद्मिनीमलिनीरपतत्रिणः अलयो भृङ्गाः नीरपतत्रिणो जलपक्षिणो हंसादयश्च अभिययुः ।

भाषार्थ— जिस प्रकार नीति पूर्वक पराक्रमादि गुणों से बढ़ी हुई और सज्जनों की उपकारिका राजा दशरथ की लक्ष्मी के आगे से बहुत से मंगन हाथ फैलाया करते थे उसी प्रकार पराग से भरी हुई तालाब की कमलिनी के आस-पास भ्रमर और हंस मंडारने लगे ॥ २७ ॥

कुसुममेव न केवलमार्त्तवं नवमशोकसरोः स्मरदीपनम् ।
किसलयप्रसवोऽपि विलासिनां मदयिता दयिताश्रवणार्पितः ॥ २८ ॥

अन्वयः— आर्तवं, नवम् अशोकतरोः केवलं कुसुमम् एव स्मरदीपनं न अभूत् किन्तु विलासिनां मदयिता दयिता श्रवणार्पितः किसलयप्रसवः अपि स्मरदीपनः ( अभूत् ) ।

कुसुममिति । ऋतुरस्य प्राप्तं आर्तवम् । “ऋतोरण्” इत्यण् । नवं प्रत्यग्रमशोकसरोः केवलं कुसुममेव स्मरदीपनमुद्दीपनं न । किन्तु विलासिनां मदयिता मदजनको दयिताश्रवणार्पितः किसलयप्रसवोऽपि पल्लवसन्तानोऽपि स्मरदीपन्नोऽभवत् ।

भाषार्थ— वसन्त में फूले हुए केवल अशोक के नए २ फूलों को देखकर ही कामोद्दीपन नहीं होता था किन्तु कामिनियों के कानों में सुशोभित विलासी एवं विलासिनियों को उन्मत्त करने वाले पल्लव भी कामोद्दीपक हुए ॥ २८ ॥

विरचिता मधुनोपवनश्रियामभिनवा इव पत्रविशेषकाः ।
मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरबका रवकारणतां ययुः ॥ २९ ॥

१९ र० सम्प०

२९० रघुवंश-महाकाव्ये

**अन्वयः—**मधुना विरचिताः उपवनश्रियाम् अभिनवाः पत्रविशेषकाः इव स्थिताः मधुदानविशारदाः कुरबकाः मधुलिहां रवकारतां ययुः ।

विरचिता इति । मधुना वसन्तेन विरचिता उपवनश्रियामभिनवाः पत्रविशेषकाः पत्ररचना इव स्थिता मधूनां मकरन्दानां दाने विशारदाश्चतुराः कुरबकास्तरवो मधुलिहां मधुपानां रवकारणतां ययुः । भृङ्गाः कुरबकाणां मधूनि पीत्वा जगुरित्यर्थः । दानशौण्डमर्थिजनाः स्तुवन्तीति भावः ।

**भाषार्थ—**वसन्त के द्वारा वनलक्ष्मी के लिए बनाए गए नूतन वन रचना के समान स्थित मधु बहाने वाले कुरबक वृक्ष भ्रमरों के गुञ्जार का कारण बन गये। अर्थात् कटसरैया के लाल पुष्पों के रस को पीकर भ्रमर वैसे ही गुंजार करने लगे जैसे दाता से दान पाकर याचक उसका गुणगान करते हैं या कटसरैया से इतना मधु बह रहा था कि भौंरे उसे पीकर मस्त हो उसके चारों ओर गुन-गुना रहे थे ॥ २९ ॥

सुवदनावदनासवसम्भृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः ।
मधुकरैरकरोन्मधुलोलुपैर्बकुलमाकुलमायतपङ्क्तिभिः ॥ ३० ॥

**अन्वयः—**सुवदनावदनासवसम्भृतः तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः मधुलोलुपैः आयतपङ्क्तिभिः मधुकरैः बकुलम् आकुलम् अकरोत् ।

सुवदनेति । सुवदनावदनासवेन कान्तामुखमद्येन सम्भृतो जनितः तत्तस्य दोहदमिति प्रसिद्धिः । तस्यासवस्यानुवादी सदृशो गुणो यस्य तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः कर्ता मधुलोलुपैरायतपङ्क्तिभिर्मधुकरैर्मधुपैः करणैः । बकुलो ह्यङ्गनानां मद्यगण्डूषेण पुष्यतीति प्रसिद्धिः । बकुलं बकुलवृक्षमाकुलमकरोत् ।

भाषार्थ—( यह कवि समय प्रसिद्धि है कि जब तरुणी स्त्रियाँ मुख में मदिरा लेकर बकुल वृक्ष पर कुल्ला कर देती हैं तब वह शीघ्र विकसित हो जाता है।) सुमुखी स्त्रियों के मुख की मदिरा से उत्पन्न और उसी के समान गन्धवाले बकुल पुष्पों ने झुण्ड बनाकर उड़ते हुए मकरन्द-लोलुप भ्रमरों से मौलेसिरी के वृक्ष को सब से व्याप्त कर दिया ॥ ३० ॥

उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमशोभत किंशुके ।
प्रणयिनीव नखक्षतमण्डनं प्रमदया मदयापितलज्जया ॥ ३१ ॥

**अन्वयः—**शिशिरापगमश्रिया किंशुके उपहितं मुकुलजालं मदयापितलज्जया प्रमदया प्रणयिनि उपहितं नखक्षतमण्डनं इव अशोभत ।

उपहितमिति । शिशिरापगमश्रिया वसन्तलक्ष्म्या किंशुके पलाशवृक्षे 'पलाशः

नवमः सर्गः २९१

किंशुकः पर्णः' इत्यमरः । उपहितं दत्तं मुकुलं जालं कुड्मलसंहतिः मदेन यापित- लज्जयाऽपसारित्रपया प्रमदया प्रणयिनि प्रियतमं उपहितं नखक्षतमेव मण्डनं तदिव अशोभत ।

**भावार्थ—**वसन्त के आने से पलाश के वृक्षों में कलियां निकल आयीं, वे ऐसी जान पड़ती थीं मानों काम के आवेश में लाज को छोड़कर किसी कामिनी ने अपने प्रियतम के शरीर पर नखक्षत कर दिये हों ॥ ३१ ॥

व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलम् ।
न खलु तावदशेषमपोहितुं रविरलं विरलं कृतवान्हिमम् ॥ ३२ ॥

**अन्वयः—**रविः व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलं हिमं तावत् अशेषं अपोहितं अलं न खलु ( किन्तु ) विरलं कृतवान् ।

व्रणेति । व्रणैर्दन्तक्षतैर्गुरुभिर्दुर्धरैः प्रमदानांघरैरखरोष्ठैर्दुःसहं हिमस्यावग्रहा- करत्वादसह्यं जघनेषु निर्विषयीकृता निरवकाशीकृता मेखला येन तत् शैत्या- त्याजितमेखलमित्यर्थः । एवंभूतं हिमं रविस्तावद्यावसन्तादशेषं निःशेषं यथा तथाऽपोहितुं निरसितुं नालं खलु न शक्तो हि किंतु विरलं कृतवांस्तनूचकार ।

**भावार्थ—**जिसकी शीतलता के कारण स्त्रियों ने अपनी कमर से करधनियों को उतार दिया था और जिसमें पतियों के दन्तक्षत से स्त्रियों के ओठ दुखा रहे थे, ऐसे हिम को यद्यपि सूर्य बिल्कुल नहीं हटा सके किन्तु कम अवश्य कर दिये ॥ ३२ ॥

अभिनयान्परिचेतुमिवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा ।
अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजितामपि ॥ ३३ ॥

**अन्वयः—**अभिनयान् परिचेतुम् उद्यता इव स्थिता मलयमारुतकम्पितपल्लवा सकलिका ये सहकारलता कलिकामजिताम् अपि मनः अमदयत् ।

अभिनयानिति । अत्र चूतलताया नर्तकीसमाधिरभिधीयते । अभिनयानर्थव्य- अकाङ्गव्यापारान् । 'व्यङ्गकाभिनयौ समौ' इत्यमरः । परिचेतुमभ्यसितुमुद्यतेवं कुतः मलयमारुतेन कम्पितपल्लवा पल्लवशब्देन हस्तो गम्यते । सकलिका सकोरका । 'कलिका कोरकः पुमान्' इत्यमरः । सहकारलता कलिः कलहो द्वेष उच्यते । 'काल स्यात्कलहे शूरे कलिरन्त्ययुगे युधि' इति विश्वः । कामो रागः तज्जितामपि जितरागद्वेषाणामपीत्यर्थः । मनोऽमदयत् ।

**भावार्थ—**नयी मञ्जरी से युक्त आम की डालियां मलयाचल की वायु से कांप उठीं, मानों उन्होंने अभिनय सीखना आरम्भ कर दिया हो, उन्हें देखकर

२९२	रघुवंशमहाकाव्ये

राग द्वेष और काम को जीतनेवाले योगियों का मन भी मचल उठा। अर्थात् जिस प्रकार नर्तकी नाच के द्वारा सभासदों का मनोरंजन करती है उसी प्रकार हिलती हुई आम्रलता ने भी योगियों के मन को मुग्ध कर दिया ॥ ३३ ॥

प्रथममन्यभृताभिरुदीरिताः प्रविरला इव मुग्धवधूकथाः ।
सुरभिगन्धिषु शुश्रुविरे गिरः कुसुमितासु मिता वनराजिषु ॥ ३४ ॥

अन्वयः— सुरभिगन्धिषु कुसुमितासु वनराजिषु अन्यभृताभिः प्रथमम् उदीरिताः मिताः गिरः प्रविरलाः मुग्धवधूकथा इव शुश्रुविरे ।

प्रथममिति । सुरभिर्गन्धो यासां तासु सुरभिगन्धिषु । 'गन्धस्येदूत्पूतिसुसुरभिभ्यः' इत्यदिनेकारः । कुसुमान्यासां संजातानि कुसुमिताः । तासु वनराजिषु वनपङ्क्तिषु अन्यभृताभिः कोकिलाभिः प्रथमं प्रारम्भेषूदीरिता उक्ता अत एव मिताः परिमिता गिर आलापः प्रविरला मौग्ध्यात्स्तोकोक्तां मुग्धवधूनां कथा वाच इव शुश्रुविरे श्रुताः

भाषार्थ— मनोहर गन्धवाली प्रफुल्लित वनराजियों से बैठकर कुहकने वाली कोयलों की परिमित वाणी ऐसी मालूम पड़ती थी मानों मुग्ध स्त्रियों के मधुर आलाप हों । अर्थात्—जिस प्रकार रतिकाल में नववधूंए लज्जा से कम बोलती हैं उसी प्रकार गन्धयुक्त पुष्पित उपवन में कोयलों का कुहकना कहीं २ सुनाई पड़ने लगा ॥ ३४ ॥

श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः कुसुमकोमलदन्तरुचो बभुः ।
उपवनान्तलताः पवनाहतैः किसलयैः सलयैरिव पाणिभिः ॥ ३५ ॥

अन्वयः— श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः कुसुमकोमलदन्तरुचः उपवनान्तलताः पवनाहतैः किसलयैः सलयैः पाणिभिः इव वभुः।

श्रुतीति । श्रुतिसुखाः कर्णमधुरा भ्रमरस्वना एव गीतयो यासां ताः । कुसुमान्येव कोमला दन्तरुचो दन्तकान्तयो यासां ताः । अनेक सस्मितत्वं विवक्षितम् । उपवनान्तलताः आराममध्यवल्ल्यः पवनेनाहतैः कम्पितैः किसलयैः सलयैः साभिनयैः लयशब्देन-लयानुगतोऽभिनयो लक्ष्यते । उपवनान्ते पवनाहतैरिति सक्रियत्वाभिधानात् । पाणिभिरिव बभुः । अनेन लतानां नर्तकीसाम्यं गम्यते ।

भाषार्थ— उपवन में बढ़ी हुई लतायें नर्तकी के समान ऐसी सजीव जान पड़ती थीं मानों कानों को सुख देनेवाले भ्रमरों की गुंजार ही उनकी गीत हो, खिले हुए कोमल फूल ही उनके हंसी के दांत हों और वायु से हिलाई गई शाखाओं वाले हाथों से अनेक प्रकार के हाव-भाव दिखा रही हों ॥ ३५ ॥

नवमः सर्गः २१३

ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं सुरभिगन्धपराजितकेसरम् ।
पतिषु निर्विविशुर्मधुमङ्गनाः स्मरसखं रसखण्डनवर्जितम् ॥ ३६ ॥

अन्वयः-अङ्गनाः ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं सुरभिगन्धपराजितकेशरं स्मरसखं मधुं पतिषु रसखण्डनवर्जितम् निर्विविशुः ।

ललितेति । अङ्गना ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं मधुरविलासघटनापटुतरं सुरभिणा मनोहरेण गन्धेन पराजितकेसरं निर्जितवकुलपुष्पम् । 'अथ केसरे बकुलः' इत्यमरः । स्मरस्य सखायं स्मरसखं स्मरोद्दीपकमित्यर्थः मधुं मद्यम् । 'मधुं मद्ये पुष्परसे' इत्यमरः । "अर्धर्चा पुंसि च" इति पुंल्लिगता । उक्तं च-'मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्यापि वाचकः । अर्धर्चादिगणे पाठात्पुंनपुंसकयोर्मधुः ॥' इति । पतिषु विषये रसखण्डनवर्जितमनुरागभङ्गरहितं यथा तथा निर्विविशुः । परस्परानुरागपूर्वकं पतिभिः सह पपुरित्यर्थः ।

भाषार्थ-विलास के उत्पादन में कुशल अपनी सुगन्ध से मौलेसरी को भी मात करने वाले कामवर्द्धक मद्य, को स्त्रियों ने अपने पतियों के विषय में अखण्डित प्रेम के साथ पान किया ॥ ३६ ॥

शुशुभिरे स्मितचारुतराननाः स्त्रिय इव श्लथशिञ्जितमेखलाः ।
विकचतामरसा गृहदीर्घिका मदकलोदकलोलविहङ्गमाः ॥ ३७ ॥

अन्वयः-विकचतामरसाः मदकलोदकलोलविहङ्गमाः गृहदीर्घिकाः स्मितचारुतराननाः श्लथशिञ्जितमेखलाः स्त्रियः इव शुशुभिरे ।

शुशुभिरे इति । विकचतामरसा विकसितकमलाः । मदेन कला अव्यक्तमधुरं ध्वनन्त उदकलोलविहङ्गमा जलप्रियपक्षिणो हंसादयो यासु ता मदकलोदकलोलविहङ्गमाः । गृहेषु दीर्घिका वाप्यः स्मितेन चारुतराण्याननानि यासां ताः "ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैःसौष्ठवोचितैः ।। अलक्षितं द्विजद्वारे सूत्तमानां स्मितं भवेत् ॥" इति नाट्यलोचने । श्लथाः शिञ्जिता मुखरा मेखला यासां ताः । शिञ्जितेति कर्तरि क्तः । स्त्रिय इव शुशुभिरे ।

भाषार्थ-घरों के अन्दर बनी हुई बावलियों में जो कमल खिले हुए थे और मधुर शब्द करते हुए हंसादि जल पक्षी तैर रहे थे, उनसे वे ऐसी सुन्दर जान पड़ती थी मानों उनमें मुस्कराती हुई सुन्दर मुखवाली और ढीली होने के कारण बहती हुई करधनी वाली स्त्रियां जल-बिहार रही हों ॥ ३७ ॥

उपययौ तनुतां मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः ।
सदृशमिष्टसमागमनिर्वृतिं वनितायाऽनितया रजनीवधूः ॥ ३८ ॥

२९४	रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः रजनीवधूः इष्टसमागम-निवृंत्तिम् अनितया वनितया सदृशं तनुताम् उपययौ ।

उपययाविति । मधुना मधुसमयेन खण्डिता ह्रासं गमिता । क्षीयन्ते खलूत्तरायणे रात्रयः खण्डिताख्या च नायिका ध्वन्यते हिमकरोदयेन पाण्डुर्मुखस्य प्रदोषस्य वक्त्रस्य च छविर्यस्याः सा। रजन्येत्र वधूः इष्टसमागमनिवृंत्तिं प्रियसङ्गमसुखमनि तयाऽप्राप्त्या । 'इण्गतौ' इति धातोः कर्तरि क्तः । वनियता सदृशं तुल्यं तनुतां न्यूनतां काश्यं चोपययौ ।

भाषार्थ—जिस प्रकार अपने प्रियतम से समागम न होने के कारण खण्डिता नायिका दुर्बल होती जाती हैं उसी प्रकार रात्रि रूपी नायिका भी बसन्त ऋतु के आने से छोटी होती गई और उसका मुखचन्द्र भी पीला पड़ता गया ॥ ३८ ॥

अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः ।
कुसुमचापमतेजयदंशुभिर्हिमकरो मकरोर्जितकेतनम् ॥ ३९ ॥

अन्वयः—हिमकरः अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः अंशुभिः मकरोर्जितकेतनं कुसुमचापम् अतेजयत् ।

अपैति । हिमकरश्चन्द्रः अपतुषारतयाऽपगतनीहारतया विशदप्रभैर्निर्मलकान्तिभिः सुरतसङ्गपरिश्रमादिभिः सुरतसङ्गस्वेदहारिभिरंशुभिः किरणै ''चन्दनं मृदुनालानि हरन्ति सुरतश्रमम्'' इति रतिरहस्यम् । मकरोर्जितकेतनं मकरेणोर्जितं केतनं ध्वजो यस्य तम् । लब्धावकाशत्वादुच्छ्रितध्वजमित्यर्थः । कुसुमचापं काममतेजयदशातयत् । 'तिज निशाने' इति धातोण्यन्तल्लिलङ् । सहकारिलाभात्कामोऽपि तीक्ष्णोऽभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—पाला के दूर हो जाने से चन्द्रमा निर्मल हो गया, उसने अपने सुरतश्रम को नष्ट करनेवाली किरणों से कामदेव के पुष्पों के धनुष को और भी तेज कर दिया ॥ ३९ ॥

हुतहुताशनदीप्ति वनश्रियः प्रतिनिधिः कनकाभरणस्य यत् ।
युवतयः कुसुमं दधुराहितं तदलके दलकेसरपेशलम् ॥ ४० ॥

अन्वयः—हुतहुताशनदीप्ति यत् कुसुमं वनाश्रियः कनकाभरणस्य प्रतिनिधिः अभूत् दलकेशरपेशलं प्रियैः आहितं तत् युवतयः अलके दधुः ।

हुतेति । हुतहुताशनदीप्या ज्यादिप्रज्वलिताग्निप्रभं यत्कुसुमं कर्णिकारमित्यर्थः । वनश्रियः र पवनलक्ष्म्याः कनकाभरणस्य प्रतिनिधिः। अभूदिति शेषः । दलेषु केसरेषु

नवमः सर्गः २९५

च पेशलं सुकुमारपत्रकिञ्जल्कमित्यर्थः । आहितं प्रियैरिति शेषः । तत्कुसुमं युवतयोंऽलके कुन्तले दधुः ।

भाषार्थ— प्रज्वलित अग्नि के समान कान्तिवाले जो पुष्प वनलक्ष्मी के कानों के कर्णफूल जैसे लगते थे, अपने प्रियतमों द्वारा लाये गये सुन्दर पंखुड़ी और परागवाले उन फूलों को स्त्रियों ने बालों में धारण किया ॥ ४० ॥

अलिभिरञ्जनबिन्दुमनोहरैः कुसुमपङ्क्तिनिपातिभिरङ्कितः ।
न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव ॥ ४१ ॥

अन्वयः— अञ्जनबिन्दुमनोहरैः कुसुमपङ्क्तिनिपातिभिः अलिभिः अङ्कितः तिलकः वनस्थलीं तिलकः प्रमदाम् इव न शोभयति स्म इति न खलु ।

अलिभिरिति । अञ्जनबिन्दुमनोहरैः कज्जलकर्णसुन्दरैः कुसुमपङ्क्तिषु निपतन्ति ये तैः अलिभिरङ्कितश्चिह्नितस्तिलकः श्रीमान्नाम वृक्षः । ‘तिलकः क्षुरकः श्रीमान्’ इत्यमरः । वनस्थलीं तिलको विशेषकः । ‘तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् । द्वितीयं च तुरीयं च नहि स्त्रियाम्’ इत्यमरः । प्रमदामिव न शोभयति स्मेति न खलु अपि त्वशोभयदेवेत्यर्थः । “लट्स्मे” इति स्मशब्दयोगाद्भूतार्थे लट् । तिलकेष्वञ्जनबिन्दवः शोभार्थं क्रियन्ते ।

भाषार्थ— कज्जल बिन्दु के समान, पुष्प समूह पर बैठते हुए भ्रमरों से चिह्नित तिलक वृक्ष वनस्थली को ललाट में टीका किये हुए स्त्री की तरह सुशोभित नहीं किया था ऐसा नहीं किन्तु सुशोभित किया ही था ॥ ४१ ॥

अमदयन्मधुगन्धसनाथया किसलयाधरसङ्गतया मनः ।
कुसुमसम्भृतया नवमल्लिका स्मितरुचा तरुचारुविलासिनी ॥ ४२ ॥

अन्वयः— तरुचारुविलासिनी नवमल्लिका मधुरागसनाथया किसलयाधरसंगतया कुसुमसम्भृतया स्मितरुचा पश्यतां मनः अमदयत् ।

अमदयदिति । तरुचारुविलासिनी तरोः पुंसश्च चारुविलासिनी नवमल्लिका सप्तलाख्या लता । ‘सप्तला नवमल्लिका’ इत्यमरः । मधुनो मकरन्दस्य मद्यस्य च गन्धेन सनाथया गन्धप्रधानेत्यर्थः । किसलयमेवाधरस्तत्र सङ्गतया प्रसृतरागयेत्यर्थः । कुसुमैः सम्भृतया सम्पादिताया कुसुमरूपयेत्यर्थः । स्मितरुचा हासकान्त्या मनः पश्यतामिति शेषः । अमदयत् ।

भाषार्थ— जैसे कोई विलासिनी स्त्री अपने मद्यगन्धयुक्त हास्य से दर्शकों को मदोन्मत्त करती है वैसे ही नवमल्लिका लता भी अपने मकरन्द रूपी गन्ध से भरी