भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 343, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 343

२८४ रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—चारों ओर के राजाओं का मण्डल दशरथ के हाथ में आ गया जिससे वे अग्नि के समान तेजस्वी और चन्द्रमा के समान सर्वप्रिय हो गये । और उनका प्रताप इतना बढ़ गया कि उनके आगे कोई भी दूसरा राजश्वेत छत्र नहीं लगा सकता था । फिर भी वे बड़े सावधान थे, आलस उनके पास नहीं था क्योंकि वे जानते थे कि जहां एक दोष भी मेरे पास आया तहां लक्ष्मी मुझे छोड़कर चली जायेंगी ॥ १५ ॥

तमपहाय ककुत्स्थकुलोद्भवं पुरुषमात्मभवं च पतिव्रता ।
नृपतिमन्यमसेवत देवता सकमला कमलाघवमर्थिषु ॥ १६ ॥

अन्वयः—पतिव्रता सकमला देवता अर्थिषु अलाघवम् ककुत्स्थकुलोद्भवं तम् आत्मभवं पुरुषं च अपहाय अन्यं कं नृपतिम् असेवत ।

तमिति । पत्यौ व्रतं नियमो यस्याः सा पतिव्रता सकमला कमलहस्ता देवता लक्ष्मीर्थिषु विषयेऽलाघवं लघुत्वरहितम् अपराङ्मुखमित्यर्थः । ककुत्स्थकुलोद्भवं तं दशरथमात्मभवं पुरुषं पुरि शरीरे उषतीति पुरुषः । तं विष्णुं चापहाय त्यक्त्वा अन्यं कं नृपतिमसेवत कमपि नासेवतेत्यर्थः । विष्णाविव विष्णुतुल्ये तस्मिन्नपि , श्रीः स्थिराभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—पतिव्रता कमलासना लक्ष्मी अतिथियों के विषय में अपराङ्मुख एवं ककुस्थ कुल में उत्पन्न उस राजा दशरथ और भगबान् विष्णु को छोड़कर दूसरे किस राजा या देवता की सेवा की ? अर्थात् किसी की भी नहीं ॥ १६ ॥

तमलभन्त पतिं पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः ।
मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरोऽहितरोपितमार्गणम् ॥ १७ ॥

अन्वयः—पतिदेवताः मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरः अहितरोपितमार्गणं ते शिखरिणां दुहितरः आपगाः सागरम् इव पतिम् अलभन्त ।

तमिति । पतिरेव देवता यासां ताः पतिदेवताः पतिव्रताः मगधांश्च कोसलांश्च केकयांश्च ताञ्जनपदान्च्छासतीति तच्छासिनः तेषां राज्ञां दुहितरः पुत्र्यः सुमित्रा-कौसल्याकैकेय्य इत्यर्थः । अत्र क्रमो न विवक्षितः । अहितरोपितमार्गणं शत्रु-निखातशरम् । 'कदम्बमार्गणशराः' इत्यमरः । तं दशरथं शिखरिणां क्ष्माभृतां दुहितरः आ समन्तादपगच्छन्तीति अथवा 'आपेनाप्सम्बन्धिना वेगेन गच्छन्ती-त्यापगाः' इति क्षीरस्वामी । नद्यः सागरमिव पतिं भर्तारमलभन्त प्रापुः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार पर्वतों से निकलने वाली नदियां समुद्र को पा लेती