रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

एकोनविंशः सर्गः ६१७

अन्वयः—तत्र तीर्थसलिलेन दीर्घिका अन्तरितभूमिभिः कुशं तल्पं उटजेन सौधवासं विस्मृतः फलनिस्पृहः तपः सञ्चिकाय ।

अत्रेति । तत्र नैमिषे तीर्थसलिलेन दीर्घिका विहारवापीरन्तरितभूमिभिः कुशैस्तल्पं शय्यामुटजेन पर्णशालया सौधवासं जलमन्दिरं विस्मृतो विस्मृतवान्सः । कर्तरि क्तः । फले स्वर्गादिफले निःस्पृहस्तपः संचितवान् ।

भाषार्थ—वहाँ वे तीर्थ जल के आगे घर में विहार की वावलियों की भूमि पर बिछाये गये कुश के आगे राजसी पलंगों के और पर्णशाला के आगे बड़े-बड़े राजमहलों को भूल गये और फल प्राप्ति की इच्छा छोड़कर तप करने लगे ॥२॥

लब्धपालनविधौ न तत्सुतः खेदमाप गुरुणा हि मेदनी ।
भोक्तुमेव भुजनिर्जितद्विषा न प्रसाधयितुमस्य कल्पिता ॥ ३ ॥

अन्वयः—तत्सुतः लब्धपालनविधौ खेदं न आप हि भुजनिर्जितद्विषां गुरुणां मेदिनी अस्य भोक्तुमेवं कल्पिता प्रसाधयितुं न ।

लब्धेति । तत्सुतः सुदर्शनपुत्रोऽग्निवर्णो लब्धस्य राज्यस्य पालनकर्मणि खेदं नाप । अक्लेशेनापालयदित्यर्थः । कुतः ? हि यस्माद्भुजनिर्जितद्विषा गुरुणा पित्रा मेदिन्यस्याग्निवर्णस्य भोक्तुमेव कल्पिता प्रसाधयितुं न । प्रसाधनं कण्टकशोधनम् । अलंकृतिर्ध्वन्यते तथा च यथालंकृता युवतिः केवलमुपभुज्यते तद्वदिति भावः ।

भाषार्थ—पिता से पाई हुई पृथिवी का पालन करने में अग्निवर्ण को कोई कठिनाई नहीं हुई क्योंकि उनके राजा सुदर्शन ने पहले ही सब शत्रुओं को बाहुबल से जीतकर पृथिवी को निष्कण्टक बनाकर अग्निवर्ण को राजा बनाया था । इसलिए उन्हें तो केवल भोग करने के लिए ही राज्य मिला था, राज्य शत्रुओं को मिटाने के लिए नहीं ॥ ३ ॥

सोऽधिकारमभिकः कुलोचितं काश्चन स्वयमवर्तयत्समाः ।
संनिवेश्य सचिवेष्वतः परं स्त्रीविधेयनवयौवनोऽभवत् ॥ ४ ॥

अन्वयः—अभिकः सः “कुलोचितं अधिकारं काश्चन समाः स्वयं अवर्तयत् अतः परं सचिवेषु सन्निवेश्य स्त्रीविधेय नवयौवनः अभवत् ।

स इति । अभिकः कामुकः । अनुकाभिकाभीकः कमिता” इति निपातः । कम्रः कामयिताभीकः कामनः कामनोऽभिकः’ इत्यमरः । सोऽग्निवर्णः कुलोचितमधिकारं प्रजापालनं काश्चन समाः कतिचिद्वत्सरान्स्वयमवर्तयदकरोत् । अतः परं सचिवेषु संनिवेश्य निजाय स्त्रीविधेयं स्त्र्यधीनं नवं योवनं यस्य सोऽभवत् । स्त्र्यासक्तोऽभूदित्यर्थः।

भाषार्थ—इसका परिणाम यह हुआ कि अग्निवर्ण कामुक हो गये । कुछ

६१८ रघुवंशमहाकाव्ये

वर्षों तक तो उन्होंने स्वयं कुलोचित अधिकार ( प्रजा पालन कर्म ) को किया फिर मन्त्रियों पर राज्य का भार डालकर स्त्रियों में आसक्त होकर जवानी का रस लेने लगे ॥ ४ ॥

कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु ।
ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥ ५ ॥

अन्वयः—कामिनीहचरस्य कामिनः तस्य मृदङ्गनादिषु वेश्मसु अधिकर्द्धिः उत्तरः उत्सवः ऋद्धिमन्तं पूर्वं उत्सवं अपोहत् ।

कामिनीति । कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य मृदङ्गनादिषु मृदङ्गनादवत्सु वेश्मस्वधिकर्द्धिः पूर्वस्मादधिकसम्भार उत्तर उत्सवः ऋद्धिमन्तं साधनसम्पन्नं पूर्वमुत्सवमपोहदपानुदत् । उत्तरमुत्तरमधिका तस्योत्सवपरम्परा वृत्तेत्यर्थः ।

भाषार्थ—वह कामी राजा अग्निवर्ण कामिनियों के साथ उन भवनों में दिनरात पड़ा रहने लगा जिनमें बराबर मृदङ्ग बजते रहते थे, प्रतिदिन एक से एक बढ़कर ऐसे उत्सव होते रहते थे कि अगले दिन के धूम-धड़ाके के आगे पहले दिन का उत्सव फीका पड़ जाता था ॥ ५ ॥

इन्द्रियार्थपरिशून्यमक्षमः सोढुमेकमपि स क्षणान्तरम् ।
अन्तरेव विहरन्दिवानिशं न व्यपैक्षत समुत्सुकाः प्रजाः ॥ ६ ॥

अन्वयः—इन्द्रियार्थपरिशून्यं एकं अपि क्षणान्तरं सोढुमक्षमः स दिवानिशं अन्तः एव विहरन् समुत्सुकाः प्रजाः न व्यपैक्षत ।

इन्द्रियेति । इन्द्रियार्थपरिशून्यं शब्दादिविषयरहितमेकमपि क्षणान्तरं क्षणदं सोढुमक्षमोऽशक्तः सोऽग्निवर्णो दिवा च दिशा च दिवानिशमन्तरेव विहरन्समुत्सुका दर्शनाकांक्षिणीः प्रजा न व्यनैक्षत नापेक्षितवान् ।

भाषार्थ—अग्निवर्ण को ऐसा चसका लग गया कि वह एक क्षण भी भोग-विलास के बिना नहीं रह सकते थे । इसलिए वे रात-दिन रनिवास में ही रह कर विहार करने लगे । उनके दर्शन के लिए जनता अधीर रहती थी । किन्तु वे कभी उनकी सुधि नहीं लेते थे, सदा प्रजाओं की उपेक्षा रखते थे ॥ ६ ॥

गौरवाद्यदपि जातु मन्त्रिणां दर्शनं प्रकृतिकाङ्क्षितं ददौ ।
तद्गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन कल्पितम् ॥ ७ ॥

अन्वयः—जातु मन्त्रिणां गौरवात् प्रकृतिकांक्षितं यद्यपि दर्शनं ददौ तद् गवाक्षविवरावलम्बनं केवलेन चरणेन कल्पितम् ।

एकोनविंशः सर्गः ६१९

गौरवादिति । जातु कदाचिन्मन्त्रिणां गौरवाद् गुरुत्वाद्धेतोः मन्त्रिवचनानुरोधादित्यर्थः । प्रकृतिभिः प्रजाभिः कांक्षितं यदपि दर्शनं ददौ तदपि गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन कोमलेन मृदुलेनात्मनखानां रागेणारुण्येन रूषितं छुरितम् अत एव नवदिवाचरणेन चरणमात्रेण कल्पितं संपादितम् । न तु मुखविलोकनप्रदानेनेत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**वे यदि कभी मन्त्रियों के कहने-सुनने से उनके गौरववश प्रजाओं को अभिलषित दर्शन देते थे तो केवल झरोखे से एक पैर बाहर लटका देते थे, उनके मुख का दर्शन तो प्रजाओं को कभी नहीं मिलता था ॥ ७ ॥

तं कृतप्रणतयोऽनुजीविनः कोमलात्मनखरागरूषितम् ।
भेजिरे नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधिरोहणम् ॥ ८ ॥

**अन्वयः—**कोमलात्मनखरागरूषितम् नवदिवाकरातपस्पृष्टपङ्कजतुलाधिरोहणम् तं अनुजीविनः कृतप्रणतयः ( सन्तः ) भेजिरे ।

तमिति । कोमलेन मृदुलेनात्मनखानां रागेणारुणेन रुषितं छुरितम् अत एव नवदिवाकरातपेन स्पृष्टं व्याप्तं यत्पङ्कजं तस्य तुलां साम्यतामधिरोहति प्राप्नोतीति तुलाधिरोहणम् । तं चरणमनुजीविनः कृतप्रणतयाः कृतनमस्काराः सन्तो भेजिरे निषेविरे ।

**भाषार्थ—**राजकर्मचारी उनके नखों की कान्ति वाले उस चरण का नमस्कार करके आराधना करते थे । जो सुबह के नवोदित सूर्य के प्रकाशमय लाल किरणों से भरे कमल के समान था ॥ ८ ॥

यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोभलोलकमलाश्र दीर्घिकाः ।
गूढमोहनगृहास्तदम्बुभिः स व्यगाहत विगाढमन्मथः ॥ ९ ॥

**अन्वयः—**विगाढमन्मथः सः यौवनोन्नतविलासिनी स्तनक्षोभलोलकमलाः तदम्बुभिः गूढमोहनगृहाः दीर्घिका व्यगाहत ।

यौवनेति । विगाढमन्मथः प्रोढमदनः सोऽग्निवर्णो यौवनेन हेतुनोन्नतानां विलासिनीस्तनानां क्षोभेणाघातेन लोलानि चञ्चलानि कमलानि यासां ताः तदम्बुभिस्तासां दीर्घिकाणामम्बुभिर्गूढान्यन्तर्हितानि मोहनगृणानि सुरतभवनानि यासु ताश्च दीर्घिका व्यगाहत व्यलोडयत् । स्त्रीभिः सह दीर्घिकासु विजहारेत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**अत्यन्त कामासक्त वह राजा उन बावलियों में सुन्दर स्त्रियों के साथ विहार करता था जिनमें विलास गृह भी बने हुए थे । युवती विलासिनी स्त्रियों से ऊँचे-ऊँचे स्तन जब बावली के कमलों से टकराते थे तब वे कमल हिलने लगते थे ॥ ९ ॥

६२० रघुवंशमहाकाव्ये

तत्र सेकहृतलोचनाञ्जनैर्धौतरागपरिपाटलाधरैः ।
अङ्गनास्तमधिकं व्यलोभयन्नर्पितप्रकृतकान्तिभिर्मुखैः ॥ १० ॥

अन्वयः—तत्र अंगनाः सेकहृतलोचनाञ्जनैः धौतरागपरिपाटलाधरैः । अर्पितप्रकृतिकान्तिभिः मुखैः तं अधिकं व्यलोभयन् ।

तत्रेति । तत्र दीर्घिकास्वङ्गनाः सेकेन हृतं लोचनाञ्जनं नेत्रकज्जलं येषां तैः । रज्यतेऽनेनेति रागो रागद्रव्यं लाक्षादिरागस्य परिपाटलोऽङ्गगुणः । 'गुणे शुक्लादयः पुंसि' इत्यमरः । धौतो रागपरिपाटलो अधरो येषां तं तथोक्ता अधरा येषां तैः । निवृत्तसांक्रमिकरागैरित्यर्थः । अत एवापितप्रकृतिकान्तिभिः अभिव्यञ्जितस्वाभाविकरागैरित्यर्थः । एवंभूतैर्मुखैस्तमग्निवर्णमधिकं व्यलोभयन् प्रलोभितवत्यः ।

भाषार्थ—जल में स्नान करने से जब उन स्त्रियों की आँखों का अञ्जन छूट जाता था और ओठों पर लगी हुई लाली धुल जाती थी तब उसकी स्वाभाविक सुन्दरतापर वह और भी मोहित हो जाता था ॥ १० ॥

घ्राणकान्तमधुगन्धकर्षिणीः पानभूमिरचनाः प्रियसखः ।
अभ्यपद्यत स वासितासखः पुष्पिताः कमलिनीरिव द्विपः ॥ ११ ॥

अन्वयः—प्रियासखः सः घ्राणकान्तमधुगन्धकर्षिणीः पानभूमिरचनाः वासिता द्विपः पुष्पिताः कमलिनीः इव अभ्यपद्यत ।

घ्राणेति । प्रियासखः सोऽग्निवर्णो घ्राणकान्तेन घ्राणतर्पणेन मधुगन्धेन कर्षिणीर्मनोहारिणीः रच्यन्त इति रचनाः पानभूमय एव रचनाः । रचिताः पानभूमय इत्यर्थः । वासितासखः करिणीसहचरः । 'वासिता स्त्रीकरिण्योश्च' इत्यमरः । द्विपः पुष्पिताः कमलिनीरिव अभ्यपद्यताभिगतः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार हाथी खिली हुई कमलिनियों की गन्ध से परिपूर्ण तालाबों में हथिनियों के साथ प्रवेश कराता है, उसी प्रकार अग्निवर्ण भी सुन्दरी स्त्रियों के साथ मद्य के गन्ध से बसी हुई मद्यपानशाला में प्रवेश करते ॥ ११ ॥

सातिरेकमदकारणं रहस्तेन दत्तमभि लेषुरङ्गनाः ।
ताभिरप्युपहृतं मुखासवं सोऽपिबद्बकुलतुल्यदोहदः ॥ १२ ॥

अन्वयः—अंगनाः रहः सातिरेकस्य मदकारणं तेन दत्तं मुखासवं अभिलेषुः बकुलतुल्यदोहदः सः अपि ताभिः उपहृतं ( मुखासवं ) अपिबत् ।

सातिरेकेति । अङ्गना रहो रहसि सातिरेकस्य सातिशयस्य मदस्य कारणं तेनाग्निवर्णेन दत्तं मुखासवं मद्यमभिलेषुः । बकुले तुल्यदोहदस्तुल्याभिलाषः 'अथ दोह-

एकोनविंशः सर्गः ६२१

दम् । ‘इच्छा कांक्षा स्पृहेहा तृट्’ इत्यमरः । बकुलद्रुमस्याङ्गनामद्यायित्वात्तुल्या- भिलाषत्वम् । सोऽपि ताभिरङ्गनाभिरुपहृतं दत्तं मुखासवमपिबत् ।

भाषार्थ—उस एकान्त स्थान में वे स्त्रियाँ अग्निवर्ण का जूठा मदकारी आसव बड़े प्रेम से पीती थीं, जिस प्रकार मौलसिरी का वृक्ष स्त्रियों के मुख को पाने को तरसता है उसी प्रकार उन स्त्रियों के मुख से आसव पीने की इच्छा करनेवाला अग्निवर्ण भो उनके मुख का आसव पिया करता था ॥ १२ ॥

अङ्कमङ्कपरिवर्तनोचिते तस्य निन्यतुरशून्यतामुभे ।
वल्लकी च हृदयङ्गमस्वना वल्गुवागपि च वामलोचना ॥ १३ ॥

अन्वयः—अङ्कपरिवर्तनोचिते उभे तस्य अङ्कं अशून्यतां निन्यतुः हृदयङ्गमस्वना च वल्लकी वल्गुवाग् अपि वामलोचना च ।

अङ्कमिति । अङ्कपरिवर्तनोचिते तत्सङ्गविहारार्हे उभे तस्याग्निवर्णस्याङ्कमपूर्णतां निन्यतुः । के उभे ? हृदयङ्गमस्वना मनोहरध्वनिर्वल्लकी वीणा च वल्गुवाङ्‌मधुरभाषिणी वामलोचना कामिन्यपि च हृदयं गच्छतीति हृदयङ्गमः । खच्प्रकरणे गमेः सुप्युपसंख्यानात्खच्प्रत्ययः । अङ्काधिरोपितयोर्वीणावामाक्ष्योर्वाद्यगीताभ्यामरंस्तेत्यर्थः ।

भाषार्थ—गोद में बैठाने योग्य दो ही वस्तुयें हैं—एक तो हृदयङ्गम मधुरध्वनि वाली वीणा दूसरी मधुर भाषिणी सुलोचना स्त्री, इन दोनों ने अग्निवर्ण के गोद को सदा भरपूर रखा । अर्थात् उनके दोनों बगल में कामिनी स्त्री और वीणा रहती थी ॥ १३ ॥

स स्वयं प्रहतपुष्करः कृती लोलमाल्यवलयो हरन्मनः ।
नर्तकीरभिनयातिलङ्घिनीः पार्श्ववर्तिषु गुरुष्वलज्जयत् ॥ १४ ॥

अन्वयः—कृती स्वयं प्रहृतपुष्करः लोलमाल्यवलयः मनः हरन् सः अभिनयातिलङ्घिनीः नर्तकीः गुरुषु पार्श्ववर्तिषु अलज्जयत् ।

स इति । कृती कुशलः स्वयं प्रहृतपुष्करो वादितवाद्यमुखो लोलानि माल्यानि वलयानि अभिनयेषु स्खलन्तीत्यर्थः । नर्तकीर्विलासिनीः । “शिल्पिनि ष्वुन्” इति ष्वुन्प्रत्ययः । “षिद्गौरादिभ्यश्च” इति ङीप् । ‘नर्तकीलासिके समे’ इत्यमरः । गुरुषु नाट्याचार्येषु समीपस्थेषु सत्स्वेवालज्जयल्लज्जामगमयत् ।

भाषार्थ—जब नर्तकियों के नाचते समय वह अग्निवर्ण स्वयं मृदंग, तबला को बजाने लगता था तब उसके गले की माला हिल उठती थी । उस समय ऐसा सुन्दर लगता था कि नर्तकियाँ सुध-बुध खोकर नाचना भी भूल जाती थीं ।

६२२ रघुवंशमहाकाव्ये

इसका फल यह होता था कि उन्हें नाचना सिखाने वाले उनके जो गुरु वहाँ बैठे रहते थे उनके आगे वे अपनी इस बात पर लजा जाती थीं ॥ १४ ॥

चारु नृत्यविगमे च तन्मुखं स्वेदभिन्नतिलकं परिश्रमात् । प्रेमदत्तवदनानिलः पिबन्नत्यजीवदमरालकेश्वरौ ॥ १५ ॥

अन्वयः—च चारुनृत्यविगमे परिश्रमात् स्वेदभिन्नतिलकं तन्मुखं प्रेमदत्त- वदनानिलः पिबन् अमरालकेश्वरौ अत्यजीवयत् ।

'चार्विति । किच चारु सुन्दरं नृत्यविगमे लास्यावसाने परिश्रमान्नर्तनप्रयासात् स्वेदेन भिन्नतिलकं विशीर्णतिलकं तन्मुखं नर्तकीमुखं प्रेम्णा दत्तवदनानिलः प्रव- र्तितमुखमारुतः पिबन् अमराणामलकायाश्चेश्वराविन्द्रकुबेरावत्यजीवदतिक्रम्या- जीवत् । ततोऽप्युत्कृष्टजीवित आसीदित्यर्थः । इन्द्रादेरपि दुर्लभमीदृशं सौभाग्यमिति भावः ।

भाषार्थ—जब नृत्य समाप्त हो जाता था और नाचने के परिश्रम से नर्तकियों के मुख पर पसीने की बूंदे छा जाती थीं तब राजा अग्निवर्ण प्रेमपूर्वक मुख से फूंक लगाकर उनके मुख को चूमने लगता था, उस समय वह अपने को इन्द्र एवं कुबेर से भी बढ़कर सुखी तथा भाग्यवान् समझता था ॥ १५ ॥

तस्य सावरणदृष्टसन्धयः काम्यवस्तुषु नवेषु सङ्गिनः । वल्लभाभिरुपसृत्य चक्रिरे सामिभुक्तविषयाः समागमाः ॥ १६ ॥

अन्वयः—उपसृत्य नवेषु सङ्गिनः तस्य सावरणदृष्टसन्धयः संगमाः बल्ल- भाभिसामिभुक्तविषयाः चक्रिरे ।

तस्येति । उपसृत्यान्यत्र गत्वा नवेषु नूतनेषु काम्यवस्तुषु शब्दादिष्विन्द्रिया- र्थेषु संगिनः आसक्तिमतः सतस्तस्य सावरणाः प्रच्छन्ना दृष्टाः प्रकाशाश्च संधयः साधनानि येषु ते समागमाः संगमा वल्लभाभिः प्रेयसीभिः सामिभुक्तविषया अर्धोपभुक्तेन्द्रियार्थाश्चक्रिरे । यथेष्टं भुक्तश्चेत्तह्यंयं निष्पृहः सन्नस्मत्समीपं नाया- स्यतीति भावः । अत्र गोनर्दीयः—'सन्धिद्विविधः सावरणः प्रकाशश्च । सावरणो भिक्षुक्यादिना प्रकाशः स्वयमुपेत्य केनापि इति' । 'इतः स्वयमुपसृत्य विशेषार्थं तत्र स्थितोऽनुपजापं स्वयं सन्धेयः' इति वात्स्यायनः । अन्यत्र गतं कथंचित्सन्धाय पुनरुपगामायार्धोपभोगेननिवृत्ततृष्णं चक्रुरित्यर्थः ।

भाषार्थ—वह सदा नई-नई भोग की सामग्रियां चाहता था जिसके विषय से उसका मन भर जाता था, उसे वह छोड़ देता था । इसलिए स्त्रियां सम्भोग के समय राजा से आधी ही रति करके उठ जाती थीं क्योंकि उन्हें डर था कि यदि राजा पूर्णरूप से तृप्त हो जायेगा तो हमें छोड़ देगा ॥ १६ ॥

एकोनविंशः सर्गः ६२३

अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जनं भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम् ।
मेखलाभिरसकृच्च बन्धनं वञ्चयन्प्रणयिनीरवाप सः ॥ १७ ॥

अन्वयः—सः प्रणयिनीः वञ्चयन् अंगुलीकिसलयाग्रतर्जनं भ्रूविभंगकुटिलं वीक्षितं च असकृत् मेखलाबन्धनं च अवाप ।

अङ्गुलीति । सोऽग्निवर्णः प्रणयिनीः प्रेयसीर्वञ्चयन्नन्यत्र गच्छन्नङ्गुल्यः किसलयानि तेषामग्राणि तैस्तर्जनं भर्त्सनं भ्रूविभङ्गेन भ्रूभेदेन कुटिलं वक्रं वीक्षणं चासकृन्मेखलाभिर्बन्धनं चावाप । अपराधिनो दण्ड्या इति भावः ।

भाषार्थ—कभी-कभी जब वह राजा अग्निवर्ण इन प्रियाओं को चकमा दे जाता तब वे बिगड़ कर अपनी लाल अंगुलियों को चमका कर उसे धमकाकर भौंहें तरेरती थीं और अपनी करधनी से उसे अनेक बार बाँध देती थीं ॥ १७ ॥

तेन दूतिविदितं निषेदुषा पृष्ठतः सुरतवाररात्रिषु ।
शुश्रुवे प्रियजनस्य कातरं विप्रलम्भपरिशङ्किनो वचः ॥ १८ ॥

अन्वयः—सुरतवाररात्रिषु दूतिविदितं प्रियजनस्य पृष्ठतः तेन विप्रलम्भ-शङ्किनः प्रियजनस्य कातरं वचः शुश्रुवे ।

तेनेति । सुरतस्य वारो वासरः तस्य रात्रिषु दूतीनां विदितं तथा पृष्ठतः प्रियजनस्य पश्चाद्भागे निषेदुषा तेनाग्निवर्णेन विप्रलम्भपरिशङ्किनी विरहशङ्किनः प्रियश्चासौ जनश्च प्रियजनः तस्य कातरं वचः प्रियाजनेन मां पाहीत्येवमादि दीनवचनं शुश्रुवे ।

भाषार्थ—जिस रात को उसे किसी स्त्री से संभोग करने जाना होता था तो दूती से सब बातें बता कर वह पास ही छिप कर बैठ जाता था । वह स्त्री जब आती थी और विप्रलब्धा नायिका के समान दूती से सब बातें करने लगती थी तब वह उन बातों को छिपे-छिपे बड़े प्रेम से सुनता था ॥ १८ ॥

कौल्यमेत्य गृहिणीपरिग्रहात्नर्तकीष्वसुलभासु तद्वपुः ।
वर्तते स्म स कथंचिदालिखन्नङ्गुलाक्षरणसन्नवर्तिकः ॥ १९ ॥

अन्वयः—गृहिणीपरिग्रहात् नर्तकीषु असुलभासु लौल्यं एत्य अङ्गुलिक्षरण-सन्नवर्तिकः सः तद्वपुः अलिखन् कथंचित् वर्तते स्म ।

कौल्यमिति । गृहिणोपरिग्रहाद्राज्ञीभिः समागमाद्धेतोर्नर्तकीषु वेश्यास्वसुलभासु दुर्लभाषु सतीषु लौल्योत्सुक्यमेत्य प्राप्य अङ्गुल्याः क्षरणेन स्वेदनेन सन्नवर्तिको विग-लितशलाकः सोऽग्निवर्णस्तासां नर्तकीनां वपुस्तद्वपुरालिखन्कथंचिद्वर्तते स्मावर्तत ।

भाषार्थ—जब कभी रानियां उसे रोक लेती थीं तब नर्तकियों के न मिलने

६२४ रघुवंशमहाकाव्ये

से विरह कातर हो जाता था और हाथ में तूलिका लेकर किसी नर्तकी का चित्र बनाने लगता था, उस समय वह नर्तकी स्मरण हो जाती थी और सात्त्विक भाव के कारण उसकी अँगुलियो में पसीना आ जाता था और कूँची फिसल पड़ती थी इस प्रकार वह बड़ी कठिनाई से चित्र वना पाता था ॥ १९ ॥

प्रेमगर्वितविपक्षमत्सरादायताच्च मदनान्महीक्षितम् ।
निन्युरुत्सवविधिच्छलेन तं देव्य उज्झितरुषः कृतार्थताम् ॥ २० ॥

अन्वयः—प्रेमगर्वितविपक्षमत्सरात् आयतात् मदनात् देव्यः उज्झितरूपाः तं उत्सवविधिच्छलेन कृतार्थतां निन्युः ।

प्रेमेति । प्रेम्णा स्वविषयेण प्रियस्याुरागेण हेतुना गर्विते विपक्षे सपत्नजने मत्सराद्द्वैरादायतात्प्रवृद्धान्मदनाच्च हेतोर्देव्यो राज्ञ्य उज्झितरुषस्त्यक्तरुषाः सत्यस्तं महीक्षितमुत्सवविधिच्छलेन महोत्सवकर्मव्याजेन कृतोऽर्थः प्रयोजनं येन स कृतार्थः । तस्य भावस्तत्तां निन्युः । मदनमहोत्सवव्याजाच्च तेन स्वमनोरथं कारयामासुरित्यर्थः ।

भाषार्थ—यदि राजा किसी रानी से प्रेम करता तो वह गर्व से फूली नहीं समाती थी, यह देखकर उसकी सौतें जल उठती थीं और कामातुर हो जाती थीं । किसी उत्सव का बहाना करके राजा को अपने यहाँ बुलाकर उसके साथ अपनी कामना बुझाती थीं ॥ २० ॥

प्रातरेत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतखण्डनव्यथाः ।
प्राञ्जलिः प्रणयिनीः प्रसादयन्सोऽदुनोत्प्रणयमन्थरः पुनः ॥ २१ ॥

अन्वयः—सः प्रातः एत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतखण्डनव्यथाः प्रणयिनीः कृताञ्जलिः प्रसादयन् (तथापि) प्रणयमन्थरः पुनः अदुनोत् ।

प्रातरिति । सोऽग्निवर्णः प्रातरेत्यागत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन हेतुना । “दृशेर्ण्यन्ताल्ल्युट्” कृता खण्डनव्यथा यासां तास्तथोक्ताः खण्डिता इत्यर्थः । तदुक्तम्—‘ज्ञातेऽन्यासाङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता’ इति । प्रणयिनीः प्राञ्जलिः प्रसादयंस्तथापि प्रणयमन्थरः प्रणयेन नर्तकीगतेन मन्थरोऽलसः, अत्र शिथिलप्रयत्नः सन्नित्यर्थः । पुनरदुनोत्पर्यतापयत् ।

भाषार्थ — रात में बाहर किसी स्त्री से संभोग करके जब राजा सुबह अपने घर लौटता था तब रात के संभोग वाले सुंदर वेश में उसे देखकर उसकी प्रेमिकायें खण्डिता नायिका के समान आंसू बहाने लगती थीं, तब वह हाथ जोड़कर

एकोनविंशः सर्गः ६२५

उन्हें मना लेता था । पर जब रात को थकावट के कारण वह उनसे भरपूर प्रेम नहीं करता था तो वे फिर व्याकुल हो उठती थीं ॥ २१ ॥

स्वप्नकीर्तितविपक्षमङ्गनाः प्रत्यभैत्सुरवदन्त्य एव तम् ।
प्रच्छदान्तगलिताश्रुबिन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैर्विवर्तनैः ॥ २२ ॥

**अन्वयः—**स्वप्नकीर्तितविपक्षं तं अवदन्त्यः एव अङ्गनाः प्रच्छदान्तगलिताश्रुविन्दुभिः क्रोधभिन्नवलयैः विवर्तनैः प्रत्यभैत्सुः ।

स्वप्नेति । स्वप्ने कीर्तितो विपक्षः सपत्नजनो येन तमग्निवर्णम् अवदन्त्य एव त्वया गोत्रस्खलनं कृतमित्यनुपालम्भमाना एव अङ्गनाः स्त्रियः प्रच्छदस्यास्तरणपटस्यान्ते मध्ये गलिता अश्रुबिन्दवो येषु तैः, क्रोधेन भिन्नानि वलयानि येषु तैर्विवर्तनैः पराग्विलग्नैः प्रत्यभैत्सुः प्रतिचक्रुः । तिरश्चक्रुरित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**जब स्त्रियां देखती थीं कि राजा अग्निवर्ण स्वप्न में बड़बड़ाते हुए दूसरी स्त्री की बड़ाई कर रहा है तब वे स्त्रियां बिना बोले ही विस्तर के कोने पर आंसू गिराती हुई क्रोध से कंगन तोड़ कर उनसे पीठ फेर कर सो जाती थीं, इस प्रकार उससे रूठ उनका तिरस्कार करती थीं ॥ २२ ॥

कॢप्तपुष्पशयनाल्लतागृहानेत्य दूतिकृतमार्गदर्शनः ।
अन्वभूत्परिजनाङ्गनारतं सोऽवरोधभयवेपथूत्तरम् ॥ २३ ॥

**अन्वयः—**सः दूतिकृतमार्गदर्शनः कॢप्तपुष्पशयनात् लतागृहान् एत्य अवरोधभयवेपथूत्तरम् परिजनाङ्गनारतं अन्वभूत् ।

कॢप्तेति । सोऽग्निवर्णो दूतिभिः कृतमार्गदर्शनः सन् कॢप्तपुष्पशयनाल्लतागृहानेत्यावरोधादन्तःपुरजनाद्भयेन यो वेपथुः कम्पस्तदुत्तरं तत्प्रधानं यथा तथा परिजनाङ्गनारतं दासीरतमन्वभूत् । परिजनश्चासावङ्गना चेति विग्रहः । अत्र ङीबन्तस्यापि दूतीशब्दस्य छन्दोभङ्गभयाद् ह्रस्वत्वं कृतम् । 'अपि माषं मषं कुर्याच्छन्दोभङ्गं त्यजेद् गिराम्' इत्युपदेशात् ।

**भाषार्थ—**कभी-कभी दासियां राजा को मार्ग दिखलाती हुई उस स्थान पर ले जाती थीं जहां लताओं के बीच में सम्भोग के लिए फूलों की सेज बिछी रहती थी । तब उसे यह डर होता था कि कहीं ये दासियां जाकर रानियों से न कह दें । अतः उन्हें फुसलाने के लिए वे उनसे सम्भोग करके प्रसन्न करते थे ॥ २३ ॥

नाम वल्लभजनस्य ते मया प्राप्य भाग्यमपि तस्य काङ्क्ष्यते ।
लोलुपं ननु मनो ममेति तं गोत्रविस्खलितमूचुरङ्गनाः ॥ २४ ॥

४० र० सम्पू०

१२६ रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—मया ते वल्लभजनस्य नाम प्राप्य तस्य भाग्यं काङ्क्ष्यते। ननु लोलुपं मम मन इति अङ्गनाः गोत्रविस्खलितं तं ऊचुः।

नामेति। मया ते वल्लभजनस्य प्रियजनस्य नाम प्राप्य तन्नाम्नाह्वानं लब्ध्वा तस्य त्वद्वल्लभजनस्य यद्भाग्यम्। तत्परिहासकारणमिति शेषः। तदपि काङ्क्ष्यते ननु तव मम मनो लोलुपं गृध्नु इत्यनेन प्रकारेण अङ्गनाः गोत्रे नाम्नि विस्खलितं स्खलितवन्तं तमग्निवर्णमूचुः। 'गोत्रे नाम्नि कुलेऽचले' इति यादवः। तन्नामलाभे सति तद्भाग्यमपि काङ्क्षिणो मनः अहो तृष्णेति सोल्लुण्ठमुपालम्भन्तेत्यर्थः।

भाषार्थ—कभी राजा भूल से किसी बाहरी प्रेमिका का नाम ले लेता था तो वे स्त्रियां कहने लगती थीं कि अच्छा हुआ आपने अपनी प्रेमिका का नाम बता दिया। धन्य है उसका भाग्य ! तो भी हमारा लोभी मन नहीं मानता, आपको कैसे छोड़ें ॥ २४ ॥

चूर्णबभ्रु लुलितस्रगाकुलं छिन्नमेखलमलक्तकाङ्कितम्।
उत्थितस्य शयनं विलासिनस्तस्य विभ्रमरतान्यपावृणोत् ॥ २५ ॥

अन्वयः—चूर्णबभ्रु लुलितस्रगाकुलं छिन्नमेखलं अलक्तकाङ्कितम् शयनं उत्थितस्य विलासिनः तस्य विभ्रमरतानि अपावृणोत्।

चूर्णेति। चूर्णबभ्रु चूर्णैर्व्यानतकरणेरधोमुखावस्थितायाः स्त्रियाश्चिकुरगलितैः कुंकुमादिभिर्बभ्रु पिङ्गलम्। 'बभ्रु स्यात्पिङ्गले त्रिषु' इत्यमरः। लुलितस्रगाकुलम् करिपदाख्यबन्धे स्त्रिया भूमिगतमस्तकत्या पतिताभिर्लुलितस्रग्भिराकुलम् छिन्नमेखलं हरिविक्रमकरणेः स्त्रिया उच्छ्रितैकचरणत्वादगलितमेखलम् अलक्तकाङ्कितं धेनुकबन्धे भूतलनिश्चितकान्ताचरणत्वाल्लाक्षारागरुषितं शयनं कर्तृ। उत्थितस्य शयनादिति भावः। विलासिनस्तस्याग्निवर्णस्य विभ्रमरतानि लीलारतानि सुरतबन्धविशेषानित्यर्थः। अपावृणोत्स्फुटीचकार। व्यानतादीनां लक्षणं रतिरहस्ये—'व्यानतं रतमिदं प्रिया यदि स्यादधोमुखचतुष्पदाकृतिः। तत्कटिं समधिरुह्य वल्लभः स्याद्वृषादिपशुसंस्थितस्थितिः॥ भूतस्तम्भभुजास्यमस्तकामुन्नतस्फिचमधोमुखीं स्त्रियम्। क्रामति स्वकरकृष्टमेहने वल्लभे करिपदं तदुच्यते। योषिदेकचरणे समुत्थिते जायते हि हरिविक्रमाह्वयः। न्यस्तहस्तयुगला निजे दे योषिदेति कटिरूढवल्लभा॥ अग्रतो यदि शनैरधोमुखी धेनुकं वृषवदुन्नते प्रिये॥' इति।

भाषार्थ—जब वह सोकर उठता था तब उसका पलंग फैले हुए केशर, कुंकुमादि के चूर्ण से सुनहरा दिखाई देता था। उस पर फूलों की मसली हुई मालायें

एकोनविंशः सर्गः [६२७]

---

और टूटी हुई करधनियाँ पड़ी रहती थीं, उसे देखकर मालूम होता था कि वह विलासी है ॥ २५ ॥

स स्वयं चरणरागमपादधे योषितां न च तथा समाहितः ।
लोभ्यमाननयनः श्लथांशुकैर्मेखलागुणपदैर्नितम्बिभिः ॥ २६ ॥

अन्वयः— स स्वयं योषितां चरणरागं आदधे श्लथांशुकैः नितम्बिभिः मेखलागुणपदैः लोभ्यमाननयनः तथा समाहितः च न ।

स इति । सोऽग्निवर्णः स्वयमेव योषितां चरणयो रागं लाक्षारसमादधेऽपं-यामास । किंच श्लथांशुकैः प्रियाङ्गस्पर्शादिति भावः । नितम्बिभिर्नितम्बवद्भि-र्मेखलागुणपदैर्जघनैः । 'पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः' इत्यमरः । लोभ्यमाननयन आकृष्यमाणदृष्टिः सन् तथा समाहितोऽवहितो नादधे । यथा सम्यग्रागरचना स्यादिति भावः ।

भाषार्थ— कभी-कभी वह अग्निवर्ण स्त्रियों के पैर में स्वयं महावर लगाने बैठ जाता था, उसी समय उसकी दृष्टि स्त्रियों के उन नितम्बों पर पड़ जाती थी जिन पर से वस्त्र सरका हुआ रहता था। उन्हें देखकर वह ऐसा मुग्ध हो जाता था कि भलीभांति महावर भी नहीं लगा पाता था ॥ २६ ॥

---

चुम्बने विपरिवर्तिताधरं हस्तरौधि रशनाविघट्टने ।
विघ्नितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथेन्धनमभूद्वधूरतम् ॥ २७ ॥

अन्वयः— चुम्बने विपरिवर्तिताधरं रशनाविघट्टने हस्तरौधि सर्वतः विघ्नितेच्छं अपि वधूरतं तस्य मन्मथेन्धनम् अभूत् ।

चुम्बन इति । चुम्बने प्रवृत्ते सति विपरिवर्तिताधरं परिहृतोष्ठम् । रशनाविघट्टने ग्रन्थिविस्रंसने प्रसक्ते सति हस्तं रुणद्धि वारयतीति हस्तरौधि । इत्थं सर्वत्र विघ्नितेच्छं प्रतिहतमनोरथमपि वधूनां रतं सुरतं तस्याग्निवर्णस्य मन्मथेन्धनं कामोद्दीपनमभूत् ।

भाषार्थ— सम्भोग के समय जब वह स्त्रियों के ओठों को चूमने लगता था, तब वे मुँह फेर लेती थीं । जब कमर की करधनी खोलने लगता था तब हाथ थाम लेती थीं । इस प्रकार वह और कुछ करना चाहता था तो स्त्रियाँ कुछ भी नहीं करने देती थीं फिर भी उसका मन बढ़ता ही गया ॥ २७ ॥

---

दर्पणेसु परिभोगदर्शिनीर्नर्मपूर्वमनुपृष्ठसंस्थितः ।
छायया स्थितमनोज्ञया वधूर्ह्रीनिमीलितमुखीश्चकार सः ॥ २८ ॥

६२८	रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—सः दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीः वधूः नर्मपूर्वं अनुपृष्ठसंस्थितः स्मितमनोज्ञया ह्रीनिमीलितमुखीः चकार।

दर्पणेष्विति । सोऽग्निवर्णो दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीः सम्भोगचिह्नानि पश्यन्तीर्वधूर्नर्मपूर्वं परिहासपूर्वमनुपृष्ठं तासां पृष्ठभागे संस्थितः सन् स्मितमनोज्ञया दर्पणगतेन स्वप्रतिबिम्बेन ह्रीनिमीलितमुखीर्लज्जावनतमुखीश्चकार । तमागतं दृष्ट्वा लज्जिता इत्यर्थः ।

भाषार्थ—जब कभी स्त्रियाँ दर्पण के सामने खड़ी होकर दांत काटने और संभोग के चिह्नों को देखने लगती थीं तब राजा उनके पीछे चुपके से जाकर खड़ा हो जाता था और मुस्करा देता था । जब दर्पण में उसकी छाया स्त्रियाँ देख लेती थीं तब वे झेंपकर मुंह नीचे कर लेती थीं ॥ २८ ॥

---

कण्ठसक्तमृदुबाहुबन्धनं न्यस्तपादतलमग्रपादयोः ।
प्रार्थयन्त शयनोत्थितं प्रियास्तं निशात्ययविसर्गचुम्बनम् ॥ २९ ॥

अन्वयः—प्रियाः शयनोत्थितं तं कण्ठसक्तमृदुबाहुबन्धनं अग्रपादयोः न्यस्तपादतलं निशात्ययविसर्गं चुम्बनं प्रार्थयन्ते ।

कण्ठेति । प्रिया शयनादुत्थितं तमग्निवर्णं कण्ठसक्तं कण्ठार्पितं मृदुबाहुबन्धनं यस्मिंस्तत् । अग्रपादयोः स्वकीययोर्न्यस्ते पादतले यस्मिंस्तम् । निशात्यये विसर्गो विसृज्य गमनं तत्र यच्चुम्बनं तत्प्रार्थयन्त । 'दुह्याच्' इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् । अत्र गोनर्दीयः—'रतावसाने यदि चुम्बनादि प्रयुज्य यायान्मदनोऽस्य वासः' इति ।

भाषार्थ—जब वह सुबह पलंग से उठकर जाने लगता था तब स्त्रियों की इच्छा होती थी कि बिछुड़ने के पहले राजा एक बार गले में बाहुओं को लगाकर हमें चूम तो लेता ॥ २९ ॥

---

प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमात्मनो राजवेषमतिशक्रशोभिनम् ।
पिप्रीये न स तथा युवा व्यक्तलक्ष्म परिभोगमण्डनम् ॥ ३० ॥

अन्वयः—युवा सः अतिशक्रशोभिनं दर्पणतलस्थं आत्मनः राजवेशं प्रेक्ष्य तथा न पिप्रिये यथा व्यक्तलक्ष्म परिभोगमण्डनं ( प्रेक्ष्य पिप्रिये ) ।

प्रेक्ष्येति । युवा सोऽग्निवर्णोऽतिशक्रं यथा तथा शोभमानमतिशक्रशोभिनं दर्पणतलस्थं दर्पणसंक्रान्तमात्मनो राजवेषं प्रेक्ष्य तथा व्यक्तलक्ष्म प्रकटचिह्नं परिभोगमण्डनं प्रेक्ष्य पिप्रिये ।

भाषार्थ—वह इन्द्रके वस्त्रों से भी सुन्दर अपने राजसी वस्त्र को देखकर उतना प्रसन्न नहीं होता था जितना कि सम्भोग के चिह्नों को देखकर होता था ॥ ३० ॥

एकोनविंशः सर्गः ६२९

मित्रकृत्यमपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं तमनवस्थितं प्रियाः ।
विद्म हे शठ ! पलायनच्छलान्यञ्जसेति रुरुधुः कचग्रहैः ॥ ३१ ॥

अन्वयः—मित्रकृत्यं अपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं अनवस्थितं तं प्रियाः हे शठ ! पलायनच्छलानि अञ्जसा विद्म इति ( उक्त्वा ) कचग्रहैः रुरुधुः ।

मित्रेति । मित्रकृत्यं सुहृत्कार्यमपदिश्य व्याजीकृत्य पार्श्वतः प्रस्थितमन्यतो गन्तुमुद्युक्तमनवस्थितमवस्थातुमक्षमं तमग्निवर्णं प्रिया हे शठ हे गूढविप्रियकारिन् । “गूढविप्रियकृच्छठः” इति दशरूपके । तव पलायनस्य छलान्यञ्जसा तत्त्वतः । ‘तत्त्वे त्वद्धाऽञ्जसा द्वयम्’ इत्यमरः । विद्म जानीम । “विदो लटो वा” इति वैकल्पिको मादेशः । इति उक्त्वेति शेषः । कचग्रहैः केशाकर्षणै रुरुधुः । अत्र गोनर्दीयः—‘ऋतुस्नाताभिगमने मित्रकार्ये तथापदि । त्रिष्वेतेषु प्रियतमः क्षन्तव्यो वारगम्यया’ ।। इति । विरक्तलक्षणप्रस्तावे वात्स्यायनः–‘मित्रकृत्यं चापदिश्यान्यत्र शेते’ इति ।

भाषार्थ—कभी-कभी अपनी रानियों के पास बैठे-बैठे उसके मन में किसी प्रियतमा के पास जाने की इच्छा होती थी तो वह यह कहकर उठने लगता था कि अरे ! मुझे एक मित्र से मिलने जाना है। यह सुनकर रानियां ताड़ जाती थीं और कहती थीं कि हम भलीभाँति जानती हैं कि तुम किस मित्र के यहाँ जा रहे हो फिर बाल पकड़कर रोक देती थीं ॥ ३१ ॥

तस्य निर्दयरतिश्रमालसाः कण्ठसूत्रमपदिश्य योषितः ।
अध्यशेरत बृहद्भुजान्तरं पीवरस्तनविलुप्तचन्दनम् ॥ ३२ ॥

अन्वयः—निर्दयरतिश्रमालसा योषितः कण्ठसूत्रं अपदिश्य पीवरस्तनविलुप्त-चन्दनम् तस्य बृहद्भुजान्तरं अध्यशेरत ।

तस्येति । निर्दयरतिश्रमणालसा निश्चेष्टा योषितः कण्ठसूत्रमालिङ्गनविशेष-मपदिश्य व्याजीकृत्य पीवरस्तनाभ्यां विलुप्तचन्दनं प्रमृष्टाङ्गरागं तस्याग्निवर्णस्य बृहद्भुजान्तरमध्यशेरत वक्षःस्थले शेरते स्म । कण्ठसूत्रलक्षणं तु—‘यत्कुर्वते वक्षसि वल्लभस्य स्तनाभिघातं निबिडोपगूहात् । परिश्रमार्थं शनकैर्विदग्धास्तत्कण्ठसूत्रं प्रवदन्ति सन्तः ॥’ इदमेव रतिरहस्ये स्तनालिङ्गनमित्युक्तम् । तथा च—‘उरसि कमितुरुच्चैरादिशन्ती वराङ्गीस्तनयुगमुपधत्ते यत्स्तनालिङ्गनं तत्’ इति ।

भाषार्थ—जब कभी उसके साथ बहुत देर तक निर्दयपूर्वक सम्भोग करने के कारण स्त्रियां अलसा जाती थीं तब वे अपने बड़े-बड़े स्तनों से राजा की छाती के चन्दन को पोंछती हुई उसके वक्षःस्थल पर इस प्रकार सो जाती थीं मानो वे सम्भोग का वह कण्ठसूत्र नामक आसन साध रही हों ॥ ३२ ॥

६३० रघुवंशमहाकाव्ये

संगमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकाकथितं पुरोगताः।
वञ्चयिष्यसि कुतस्तमोवृतः कामुकेति चक्रुषुस्तमङ्गनाः ॥ ३३ ॥

अन्वयः—संगमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकाकथितं तं अंगनाः पुरोगताः हे कामुक ! तमोवृतः कुतः वञ्चयिष्यसि इति चक्रुषुः ।

संगमायेति । संगमाय सुरताय निशि गूढमज्ञातं चरतीष्टगृहं प्रति गच्छतीति गूढचारी तं चारदूतिकाकथितं चरन्तीति गूढचारिण्यः । "ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः" इति णप्रत्ययः । चाराश्च ता दूतयश्च चारदूतयः ताभिः कथितं निवेदितं तमग्निवर्णमङ्गनाः पुरोऽग्रे गताः । अवरुद्धमार्गाः सत्य इत्यर्थः । हे कामुक ! तमसा वृतो गूढः सन्कुतो वञ्चयिष्यसीति उपालभ्येति शेषः । चक्रुषुः स्ववासं निन्युरित्यर्थः ।

भाषार्थ—रात को वह संभोग की इच्छा से छिपकर जब बाहर जाने को होता था तो दूतियों से समाचार पाकर उसकी स्त्रियां उसके आगे पहुँच जाती थीं और यह कहते हुए खींच लाती थीं कि चकमा देकर रात को किधर चल पड़े ॥ ३३ ॥

योषितामुडुपतेरिवाचिषां स्पर्शनिवृत्तिमसाववाप्नुवन् ।
आरुरोह कुमुदाकरोपमां रात्रिजागरपरो दिवाशयः ॥ ३४ ॥

अन्वयः—उडुपतेः अर्चिषां इव योषितां स्पर्शनिवृत्तिम् अवाप्नुवन् रात्रि-जागरपरः दिवाशयः असौ कुमुदाकरोपमां आरुरोह ।

योषितामिति । उडुपतेरिन्दोरर्चिषां भासामिव । 'ज्वाला भासो नपुंस्यर्चिः' इत्यमरः । योषितां स्पर्शनिवृत्तिं स्पर्शसुखमवाप्नुवन् किञ्च रात्रिषुजागरपरः । दिवा दिवसेषु शेते स्वपितीति दिवाशयः । "अधिकरणे शेते" इत्यच्प्रत्ययः । असावग्निवर्णः कुमुदाकरस्योपमां साम्यमारुरोह प्राप ।

भाषार्थ—स्त्रियों के स्पर्श से उसे वैसा ही आनन्द मिलता था जैसा चन्द्रमा की किरणों से । अतः वह चन्द्रमा के समान रात भर जागता रहता और दिनभर सोता रहता था ॥ ३४ ॥

वेणुना दशनपीडिताधरा वीणया नखपदाङ्कितोरवः ।
शिल्पकार्यं उभयेन वेजितास्तं विजिह्रानयना व्यलोभयन् ॥ ३५ ॥

अन्वयः—दशनपीडिताधराः नखपदाङ्कितोरवः वेणुना वीणया च उभौ वेजिताः शिल्पकार्यं तं विजिह्रानयनाः (सत्यः) व्यलोभयन् ।

वेणुनेति । दशनैः पीडिताधरा दष्टोष्ठाः नखपदैनंखक्षतैरङ्कितोरवश्चिह्नि-

एकोनविंशः सर्गः ६३१

तोत्सङ्गाः । व्रणिताधरोक्तत्वादक्षमा इत्यर्थः । तथापि वेणुना वीणया चेत्युभयेन अधरोरुपीड़ाकरिणेत्यर्थः । वीजिताः पीड़िताः शिल्पं वेणुवीणावाद्यादिकं कुर्वन्तीति शिल्पकार्यो गायिकाः । "कर्मण्यण्" इत्यण् । "टिड्ढाणञ्-द्वयसज्दघ्नञ्०" इत्यनेन ङीप् । तं विजिह्मनयनाः कुटिलदृष्टयः सत्यः स्वं चेष्टितं जानन्नपि वृथा नः पीडयतीति साभिप्रायं पश्यन्त्य इत्यर्थः । व्यलोभयन् । तथाविधालोकनमपि तस्याकर्षकमेवाभूदिति भावः ।

**भाषार्थ—**उसने स्त्रियों के ओठों पर अपने दाँतों से और उनकी जाँघों पर चूँट-चूँटकर ऐसे घाव कर दिये थे कि अधरों पर बाँसुरी और जाँघ पर वीणा रखने पर उन्हें बड़ा कष्ट होता था और वे टेढ़ी भौहों से राजा की ओर देखने लगती थीं । उनकी यह भावभङ्गी देखकर राजा और भी मोहित हो जाता था ॥ ३५ ॥

अङ्गसत्त्ववचनाश्रयं मिथः स्त्रीषु नृत्यमुपधाय दर्शयन् ।
स प्रयोगनिपुणैः प्रयोक्तृभिः संजघर्ष सह मित्रसंनिधौ ॥ ३६ ॥

**अन्वयः—**अङ्गसत्ववचनाश्रयं नृत्यं मिथः स्त्रीषु उपधाय दर्शयन् स मित्रसंनिधौ प्रयोक्तृभिः सह संजघर्ष ।

अङ्गेति । अङ्गं हस्तादि सत्त्वमन्तःकरणम् वचनं गेयं चाश्रयः कारणं यस्य तदङ्गसत्त्ववचनाश्रयम् । आङ्गिकसात्त्विकवाचिकरूपेण विविधामित्यर्थः । यथाह भरतः—'सामान्याभिनयो नाम ज्ञेयो वागङ्गसत्त्वजः' इति । नृत्यमभिनयं मिथो रहसि स्त्रीषु नर्तकीषूपधाय निधाय दर्शयन् स मित्रसंनिधौ सहचरसमक्षं प्रयोगेऽभिनये निपुणैः कृतिभिः प्रयोक्तृभिरभिनयार्थप्रकाशकैर्नाट्याचार्यैः सह संजघर्ष संघर्षं कृतवान् । संघर्षः पराभिवेच्छा ।

**भाषार्थ—**जब वह एकान्त में स्त्रियों के आंगिक, सात्त्विक और वाचिक अभिनय का अपने मित्रों के आगे प्रदर्शन करता था तब वह बड़े-बड़े नाट्य-शास्त्रियों के भी कान काटता था ॥ ३६ ॥

इतः प्रभृति तस्य कृत्रिमादिषु विरचितविहारप्रकारमाह—

अंसलम्बिकुटजार्जुनस्रजस्तस्य नीपरजसाङ्गरागिणः ।
प्रावृषि प्रमदबर्हिणेष्वभूत्कृत्रिमाद्रिषु विहारविभ्रमः ॥ ३७ ॥

**अन्वयः—**प्रावृषि अंसलम्बिकुटजार्जुनस्रजः नीपरजसा अङ्गरागिणः प्रमदबर्हिणेषु कृत्रिमाद्रिषु विहारविभ्रमः अभूत् ।

अंसेति । प्रावृष्यंसलम्बिन्यः कुटजानामर्जुनानां ककुभानां च स्रजो यस्य

१३२	रघुवंशमहाकाव्ये

तस्य नीपानां कदम्बकुसुमानां रजसाऽङ्गरागिणोऽङ्गरागवतस्तस्याग्निवर्णस्य प्रमद- बर्हिणेषून्मत्तमयूरेषु कृत्रिमाद्रिषु विहार एव विभ्रमो विलासोऽभूद्भवत् ।

भाषार्थ—वर्षा में वह कुटज और अर्जुन की माला पहनकर, शरीर में कदम्ब का अङ्गराग लगाकर मतवाले हाथी के समान पर्वतों पर विहार करता था। ३७ ॥

विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतुमबलाः स तत्वरे ।
आचकांक्ष घनशब्दविक्लवास्ता विवृत्य विशतीर्भुजान्तरम् ॥ ३८ ॥

अन्वयः—सः विग्रहात् शयने पराङ्मुखीः अबलाः अनुनेतुं न तत्वरे (किन्तु) घनशब्दविक्लवाः विवृत्य भुजान्तरं विशतीः ता आचकाङ्क्ष ।

विग्रहादिति । प्रावृषीत्यनुषज्जते । सोऽग्निवर्णो विग्रहात्प्रणयकलहाच्छयने शय्यायां पराङ्मुखीरबला अनुनेतुं न तत्वरे त्वरितवान् । किंतु घनशब्देन घनगर्जितेन विक्लवाश्चकिता अत एव विवृत्य स्वयमेवाभिमुखीभूय भुजान्तरं विशतीः विशन्तीः । "आच्छीनद्योर्नुम्" इति नुम्विकल्पः । ता अबला आचकाङ्क्ष स्वयंग्राहादेव सांमुख्यमैच्छदित्यर्थः ।

भाषार्थ—जब पलंग पर सोई स्त्रियां रूठकर पीठ फेरकर सो जातीं थीं तब राजा अग्निवर्ण उन्हें मनाना नहीं चाहता था किन्तु वह यह चाहता था कि किसी प्रकार बादल गरज उठे जिससे डरकर वे मेरी छाती से आ लिपटें ॥ ३८ ॥

कार्तिकीषु सवितानहर्म्यभाग्द्यामिनीषु ललिताङ्गनासखः ।
अन्वमङ्क्त सुरतश्रमापहां मेघमुक्तविशदां स चन्द्रिकाम् ॥ ३९ ॥

अन्वयः—कार्तिकीषु यामिनीषु सवितानहर्म्यभाग् ललिताङ्गनासखः स सुरतश्रमापहां मेघमुक्तविशदाम् चन्द्रिकां अन्वभुङ्क्त ।

कार्तिकीष्विति । कार्तिकस्येमाः कार्त्तिक्यः । "तस्येदम्" इत्यण् । तासु यामिनीषु निशासु शरद्रात्रिष्वित्यर्थः । सवितानान्युपरिवस्त्रावृतानि हर्म्याणि भजतीति सवितानहर्म्यभाक् । भजेर्णिन्प्रत्ययः । हिमवारणार्थं सवितानमुक्तम् । ललिताङ्गनासखः सोऽग्निवर्णं सुरतश्रमापहां मेघमुक्ता चासौ विशदा च ताम् । बहुलग्रहणात्सविशेषणसमासः चन्द्रिकामन्वभुङ्क्त ।

भाषार्थ—कार्तिक की रातों में वह राजभवन के ऊपर चँदोवा तनवा देता था और सुन्दरियों के साथ उस चाँदनी का आनन्द लेता था, जो सम्भोग का श्रम दूर करती हैं और बादलों के न रहने पर बराबर फैली रहती हैं ॥ ३९ ॥

एकोनविंशः सर्गः

६३३

सैकतं च सरयूं विवृण्वतीं श्रोणिबिम्बमिव हंसमेखलम् ।
स्वप्रियाविलसितानुकारिणीं सौधजालविवरैर्व्यलोकयत् ॥ ४० ॥

अन्वयः—हंसमेखलं सैकतं श्रोणिबिम्बं इव विवृण्वतीं स्वप्रियाविलसितानुकारिणीं सरयूं सौधजालविवरैः व्यलोकयत् ।

सैकतमिति । किञ्च हंसा एव मेखला यस्य तत्सैकतं पुलिनं श्रोणिबिम्बमिव विवृण्वतीम् । अतएव स्वप्रियाविलसितान्यनुकरोतीति तद्विधां सरयूम् । सौधस्थं जालानि गवाक्षाः त एव विवराणि तैर्व्यलोकयत् ।

भाषार्थ—वह राजभवन के झरोखे से सरयू नदी को देखता था और उसके तटपर हंसों की पांतें बैठी रहती थीं, वह दृश्य ऐसा दिखाई पड़ता है मानो सरयू उन सुन्दरियों का अनुकरण कर रही हों जिनके नितम्बों पर करधनी पड़ी हो ॥ ४० ॥

---

मर्मरैरगुरुधूपगन्धिभिर्व्यक्तहेमरशनैस्तमेकतः ।
जह्रुरागन्थनमोक्षलोलुपं हैमनैर्निवसनैः सुमध्यमाः ॥ ४१ ॥

अन्वयः—मर्मरैः अगुरुधूपगन्धिभिः व्यक्तहेमरशनैः हैमनैः निवसनैः सुमध्यमाः एकतः आग्रन्थनमोक्षलोलुपं तं जह्रुः ।

मर्मरैरिति । मर्मरैः संस्कारविशेषाच्छब्दयमानैः । 'अय मर्मरः । स्वनिते वस्त्रपर्णानाम्' इत्यमरः । अगुरुधूपगन्धिभिर्व्यक्तहेमरशनैर्लौल्याल्लक्ष्यमाणकनकमेखलागुणैः हैमनैर्हेमन्ते भवैः । “सर्वत्राण् तलोपश्च” इति हेमन्तशब्दादण, प्रत्ययस्तलोपश्च । निवसनैरंशुकैः सुमध्यमाः स्त्रियः एकतो नितम्बैकदेश आग्रथनमोक्षयोर्नीवीबन्धविस्रंसनयोर्लोलुपमासक्तं तं जह्रूराचकृषुः ।

भाषार्थ—पतली कमरवाली स्त्रियां जिनके सुगन्धित वस्त्रों को देखकर जो मांड़ी के कारण करकराते और जिनके नीचे झलकती हुई करधनी बांधने और खोलने के लिए उत्सुक वह राजा अग्निवर्ण मोहित हो जाता था ॥ ४१ ॥

---

अर्पितस्तिमितदीपदृष्टयो गर्भवेश्मसु निवातकुक्षिषु ।
तस्य सर्वसुरतान्तरक्षमाः साक्षितां शिशिररात्रयो ययुः ॥ ४२ ॥

अन्वयः—निवातकुक्षिषु गर्भवेश्मसु अर्पितस्तिमितदीपदृष्टयः सर्वसुरतान्तरक्षमाः शिशिररात्रयः तस्य साक्षितां ययुः ।

अर्पितेति । निवाता वातरहिताः कुक्षयोऽभ्यन्तराणि येषां तेषु गर्भवेश्मसु गृहान्तर्गृहेष्वर्पिता दत्ताः स्तिमिता निवातत्वान्निश्चला दीपा एव दृष्टयो याभि-

६३४ रघुवंशमहाकाव्ये

स्ताः । अत्रानिमिषदृष्टित्वं च गम्यते । सर्वसुरतान्तरक्षमास्तापस्वेदापनोदनत्वा- द्दीर्घकालत्वाच्च सर्वेषां सुरतान्तराणां सुरतभेदानां क्षमाः क्रियार्हाः शिशिररात्र- यस्तस्याग्निवर्णस्य साक्षितां ययुः । विविक्तकालदेशत्वाद्यथेच्छं विजहारेत्यर्थः । भाषार्थ—सब प्रकार की सम्भोगक्रीड़ायोग्य हेमन्त ऋतु की बड़ी-बड़ी रातों में वह राजभवनों की उन कोठरियों में विहार करता था, जहाँ उसके साक्षी केवल वे दीप थे जो वायु के न आने से एक टक होकर सबको देख रहे थे ॥ ४२ ॥

दक्षिणेन पवनेन संभृतं प्रेक्ष्य चूतकुसुमं सपल्लवम् । अन्वनैषुरवधूतविग्रहास्तं दुरुत्सहवियोगमङ्गनाः ॥ ४३ ॥

अन्वयः—अङ्गनाः दक्षिणेन पवनेन सम्भृतं सपल्लवं चूतकुसुमं प्रेक्ष्य अवधूतविग्रहाः ( सत्यः ) दुरुत्सहवियोगं तं अन्वनैषुः ।

दक्षिणेनेति । अङ्गना दक्षिणेन पवनेन मलयानिलेन संभृतं जनितं सपल्लवं चूतकुसुमं प्रेक्ष्यावधूतविग्रहास्त्यक्तविरोधाः सत्यो दुरुत्सहवियोगं दुःसहविरहं तमन्वनैषुः । तद्विरहमसहमानाः स्वयमेवानुनीतवत्य इत्यर्थः । भाषार्थ—वसन्त में मलयपर्वत से आये हुए दक्षिणी पवन से आम्र वृक्षों में पल्लव और बौर देखकर प्रेमिकाओं ने कामोन्मत्त होकर राजा से रूठना छोड़ दिया और उनके विरह में व्याकुल होकर स्वयं उन्हें ढूँढने लगीं ॥ ४३ ॥

ताः स्वमङ्कमधिरोप्य दोलया प्रेङ्खयन्परिजनापविद्धया । मुक्तरज्जु निविडं भयच्छलात्कण्ठबन्धनमवाप बाहुभिः ॥ ४४ ॥

अन्वयः—ताः स्वं अङ्कं अधिरोप्य परिजनापविद्धया दोलया मुक्तरज्जु भयच्छलात् बाहुभिः निविडं कण्ठबन्धनं अवाप ।

ता इति । ता अङ्गनाः स्वमङ्कं स्वकीयमुत्सङ्गमधिरोप्य परिजनेनापविद्धया संप्रेशितया दोलया मुक्तरज्जु त्यक्तदोलासूत्रं यथा तथा प्रेङ्खयंश्चालयन्भयच्छलात्पतन- भयमिषाद्वाहुभिरङ्गनाभुजैर्निबिडं कण्ठबन्धनमवाप प्राप । स्वयंग्रहाश्लेषसुख- मन्वभूदित्यर्थः । भाषार्थ—उन स्त्रियों को गोद में बैठाकर वह राजा अग्निवर्ण उन झूलों में झूलने लगा । राजा ने एक बार झूले को झटका दिया तो उन स्त्रियों ने भय का बहाना करके रस्सी को छोड़ दिया और राजा में लिपट गईं ॥ ४४ ॥

तं पयोधरनिषिक्तचन्दनैर्मौक्तिकग्रथितचारुभूषणैः । ग्रीष्मवेषविधिभिः सिषेविरे श्रोणिलम्बिमणिमेखलैः प्रियाः ॥ ४५ ॥

एकोनविंशः सर्गः ६३५

अन्वयः— प्रियाः पयोधरनिषिक्तचन्दनः मौक्तिकग्रथितचारुभूषणैः श्रोणि-लम्बिमणिमेखलः ग्रीष्मवेशविधिभिः तं सिषेविरे।

तमिति। प्रियाः पयोधरेषु स्तनेषु निषिक्तमुक्षितं चन्दने येषु तैर्मौक्तिकैर्ग्रन्थि-तानि प्रोतानि चारुभूषणानि येषु तैः मुक्ताप्रायाभरणैरित्यर्थः। श्रोणिलम्बिन्यो मणिमेखला मरकतादिमणियुक्तकटिसूत्राणि येषु तादृशैर्ग्रीष्मवेषविधिभिरुष्णकालोचितनेपथ्यविधानैः शीतलोपायैरित्यर्थः। तमग्निवर्णं सिषेविरे।

भाषार्थ— ग्रीष्म ऋतु में स्तनों पर चन्दन लगाकर मोतियों का आभूषण पहनकर और नितम्बों पर मणि की करधनी लटकाकर वे स्त्रियाँ उस राजा अग्निवर्ण के साथ सम्भोग करके उसे प्रसन्न करती थीं ॥ ४५ ॥

यत्स लग्नसहकारमासवं रक्तपाटलसमागमं पपौ।
तेन तस्य मधु निर्गमात्कृशश्चित्तयोनिरभवत्पुनर्नवः ॥ ४६ ॥

अन्वयः— सः लग्नसहकारं रक्तपाटलसमागमं आसवं पपौ यत तेन मधुनिर्गमात् कृशः तस्य चित्तयोनिः पुनर्भवः अभवत्।

यदिति। सोऽग्निवर्णो लग्नः सहकारश्चूतपल्लवो यस्मिंस्तं रक्तपाटलस्य पाटलकुसुमस्य समागमो यस्य तमासवं मद्यं पपौ इति यत्तेनासवपानेन मधुनिर्गमाद्वसन्तागमात्कृशो मन्दवीर्यस्तस्य चित्तयोनिः कामः पुनर्भवः प्रबलोऽभवत्।

भाषार्थ— उस समय वह आम्रपल्लव लगे हुए गुलाब के लाल-लाल फूल के पात्र में रखकर मद्य का पान करता था जिससे वसन्त बीतने से मन्द पड़ा हुआ उसका काम फिर जग उठता था ॥ ४६ ॥

एवमिन्द्रियसुखानि निर्विशन्नन्यकार्यविमुखः स पार्थिवः।
आत्मलक्षणनिवेदितानृतूनत्यवाहयदनङ्गवाहितः ॥ ४७ ॥

अन्वयः— एवं अनङ्गवाहितः अन्यकार्यविमुखः सः पार्थिवः इन्द्रियसुखानि निर्विशन् आत्मलक्षणनिवेदितान् ऋतून् अत्यवाहयत्।

एवमिति। एवमनङ्गवाहितः कामप्रेरितोऽन्यकार्यविमुखः स पार्थिव इन्द्रियाणां सुखानि सुखकराणि शब्दादीनि निर्विशन्ननुभवन्नात्मनो लक्षणैः कुटजस्रग्धारणादिचिह्नैर्निवेदितान् अयमृतुरिदानीं वर्तत इति ज्ञापितान् ऋतून्वर्षादीनत्यवाहयदगमयत्।

भाषार्थ— इस प्रकार वह कामी राजा अग्निवर्ण राजकार्य को छोड़कर इन्द्रिय सुखों का आनन्द लेता हुआ ऋतुयें बिताने लगा। वह काम-क्रीड़ा के

६३६	रघुवंशमहाकाव्ये

लिए भिन्न-भिन्न ऋतुओं में भिन्न-भिन्न प्रकार का वेश बनाया करता था। इसलिए उसके वेश को देखकर मालूम पड़ता था कि इस समय कौन सी ऋतु है ॥ ४७ ॥

तं प्रमत्तमपि न प्रभावतः शेकुराक्रमितुमन्यपार्थिवाः।
आमयस्तु रतिरागसंभवो दक्षशाप इव चन्द्रमक्षिणोत् ॥ ४८ ॥

अन्वयः—प्रमत्तम् अपि तं प्रभावतः अन्यपार्थिवाः आक्रमितुं न शेकुः, रतिरागसम्भवः आमयः तु दक्षशापः चन्द्रम् इव अक्षिणोत् ।

तमिति। प्रमत्तं व्यसनासक्तमपि तं नृपं प्रभावतोऽन्यपार्थिवा आक्रमितुमभिभवतुं न शेकुर्न शक्ताः। रतिरागसम्भव आमयो व्याधिस्तु। क्षयरोग इत्यर्थः। दक्षस्य दक्षप्रजापतेः शापश्चन्द्रमिव अक्षिणोदकर्षयत् । शापोऽपि रतिरागसम्भव इति। अत्र दक्षः किलान्यः स्वकन्या उपेक्ष्य रोहिण्यामेव रममाणं राजानं सोमं शशाप । स शापश्चाद्यापि क्षयरूपेण तं क्षिणोतीत्युपाख्यायते।

भाषार्थ—इस प्रकार व्यसन में होने पर भी उसके शत्रु उसपर आक्रमण नहीं करते थे फिर भी जैसे दक्ष के शाप से चन्द्रमा को क्षय रोग हो गया था वैसे ही अधिक भोग-विलास करने से उसे भी क्षय रोग हो गया था ॥ ४८ ॥

दृष्टदोषमपि तन्न सोऽत्यजत्सङ्गवस्तु भिषजामनाश्रवः।
स्वादुभिस्तु विषयैर्हृतस्ततो दुःखमिन्द्रियगणो निवार्यते ॥ ४९ ॥

अन्वयः—भिषजाम् अनाश्रवः सः दृष्टदोषम् अपि तत् सङ्गवस्तु न अत्यजत्, इन्द्रियगणः स्वादुभिः विषयैः हृतः तु ततः दुःखं निवार्यते ।

दृष्टेति। भिषजां वैद्यानामनाश्रवो वचसि न स्थितः। 'वचनं स्थित आश्रवः' इत्यमरः। अविधेय इत्यर्थः। स दृष्टदोषमपि रोगजननादिति शेषः। तत्सङ्गस्य वस्तु सङ्गवस्तु स्त्रीमद्यादिकं सङ्गजनकं वस्तु नात्यजत् । तथा हि इन्द्रियगणः स्वादुभिर्विषयैर्हृतस्तु हृतश्चेत्ततस्तेभ्यो विषयेभ्यो दुःखं कृच्छ्रेण निवार्यते । यदि वार्यतेति शेषः। दुस्त्यजाः खलु विषया इत्यर्थः।

भाषार्थ—चिकित्सकों के बार-बार मना करने पर भी उसने काम को जगाने वाली वे वस्तुयें नहीं छोड़ीं क्योंकि जब इन्द्रियाँ एक बार विषयों में फँस जाती हैं तब उन्हें रोकना कठिन हो जाता है ॥ ४९ ॥

तस्य पाण्डुवदनाल्पभूषणा सावलम्बगमना मृदुस्वना।
राजयक्ष्मपरिहानिराययौ कामयानसमवस्थया तुलाम् ॥ ५० ॥