रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

अष्टादशः सर्गः ५९७

अन्वयः—अनलौजाः नलाभिधानः तस्य तनयः तदन्ते वंशश्रियं प्राप यः नलिनाभवक्त्रः गजः नड्वलानीव परेषां बलानि अमृद्नत् ।

तस्येति । अनलौजाः वह्नितेजाः नलाभिधानो नलाख्यस्तस्य निषधस्य तनयस्तस्य निषधस्यान्तेऽवसाने वंशश्रियं राज्यलक्ष्मीं प्राप । नलिनाभवक्त्रो यो नलः गजो नड्वलानि नडप्रायस्थलानीव । “नडशादाड्वलच्” इति ड्वलच्प्रत्ययः । परेषां बलान्यमृद्नान्ममर्द ।

भाषार्थ—निषध के पीछे अग्नि के समान तेजस्वी उनके पुत्र राजा नल हुए । वह्नि के समान सुन्दर तेज वाले राजा नल ने शत्रुओं के बल को वैसे ही तोड डाला जैसे हाथी नरकट के गट्ठे को तोड़ डालता है ॥ ५ ॥

---

नभश्चरैर्गीतयशाः स लेभे नभस्तलश्यामतनुं तनूजम् ।
ख्यातं नभःशब्दमयेन नाम्ना कान्तं नभोमासमिव प्रजानाम् ॥ ६ ॥

अन्वयः—नभश्चरैः गीतयशाः स नभस्तलश्यामतनुं नभः शब्दमयेन नाम्ना ख्यातं नभोमासमिव प्रजानां कान्तं तनूजं लेभे ।

नभ इति । नभश्चरैर्गन्धर्वादिभिर्गीतयशाः स नलो नभस्तलश्यामतनुं नभःशब्दमयेन नाम्ना ख्यातम् । नभःशब्दसंज्ञकमित्यर्थः । नभोमासमिव श्रावणमासमिव प्रजानां कान्तं प्रियं तनूजं पुत्रं लेभे ।

भाषार्थ—वे इतने यशस्वी थे कि आकाश में गन्धर्व लोग उनका यश गाते थे । उन्हें आकाश के समान साँवला नभ नामक पुत्र हुआ, जो लोगों को वैसे ही प्यारा था जैसा सावन का महीना ॥ ६ ॥

---

तस्मै विसृज्योत्तरकोसलानां धर्मोत्तरस्तत्प्रभवे प्रभुत्वम् ।
मृगैरजय्यं जरसोपदिष्टमदेहबन्धाय पुनर्बबन्ध ॥ ७ ॥

अन्वयः—धर्मोत्तरः प्रभवे तस्मै तदुत्तरकोशलानाम् प्रभुत्वं विसृज्य जरसा उपदिष्टं मृगैः अजय्यं अदेहबन्धाय बबन्ध ।

तस्मा इति । धर्मोत्तरो धर्मप्रधानः स नलः प्रभवे समर्थाय तस्मै नभसे तदुत्तरकोसलानां प्रभुत्वमाधिपत्यं विसृज्य दत्त्वा जरसा जरयोपदिष्टम् । वार्द्धके चिकीर्षितमित्यर्थः । मृगैरजय्यं तैः सह सङ्गतम् । “अजय्यं सङ्गतम्” इति निपातः । पुनरदेहबन्धाय पुनर्देहसम्बन्धनिवृत्तये बबन्ध मोक्षार्थं वनं गत इत्यर्थः । अदेहबन्धायेत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ्समास इष्यते ।

भाषार्थ—धर्मात्मा नल ने उस नभ नामके पुत्र को उत्तर कोशल का राज्य

५९८ रघुवंशमहाकाव्ये

सोंप दिया और स्वयं बुढ़ापे के कारण जंगलों में जाकर मृगों के साथ इसलिए रहने लगे कि फिर संसार में जन्म न लेना पड़े ॥ ७ ॥

तेन द्विपानामिव पुण्डरीको राज्ञामजय्योऽजनि पुण्डरीकः ।
शान्ते पितर्याहृतपुण्डरीका यं पुण्डरीकाक्षमिव श्रिता श्रीः ॥ ८ ॥

अन्वयः—तेन द्विपानां पुण्डरीक इव राज्ञां अजय्यः पुण्डरीकः अजनि पितरि शान्ते आहृतपुण्डरीका श्रीः यं पुण्डरीकाक्षं इव श्रिता ।

तेनेति । तेन नभसा द्विपानां पुण्डरीको दिग्गजविशेष इव राज्ञामजय्यो जेतुमशक्यः । “क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे” इति निपातनात्साधुः । पुण्डरीकाख्यः पुत्रोऽजनि जनितः । पितरि शान्ते स्वर्गते सति आहृतपुण्डरीका गृहीतश्वेतपद्मा श्रीयं पुण्डरीकं पुण्डरीकाख्यं विष्णुमिव श्रिता ।

भाषार्थ—नभको पुण्डरीक नाम का पुत्र हुआ, जैसे हाथियों में पुण्डरीक नाम का हाथी सर्वश्रेष्ठ है, वैसे ही उस समय के राजाओं में वे ही सर्वश्रेष्ठ राजा थे । पिता के स्वर्ग चले जाने पर पुण्डरीक ( कमल ) धारिणी लक्ष्मी ने उस पुण्डरीक को ही विष्णु मान कर वर लिया ॥ ८ ॥

स क्षेमधन्वानममोघधन्वा पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षम् ॥
क्षमां लम्भयित्वा क्षमयोपपन्नं वने तपः क्षान्ततरश्चचार ॥ ९ ॥

अन्वयः—अमोघधन्वा स प्रजाक्षेमविधानदक्षं क्षमया उत्पन्नं क्षेमधन्वानं पुत्रं क्षमां लम्भयित्वा क्षान्ततरः वने तपः चचार ।

स इति । अमोघं धनुर्यस्य सोऽमोघधन्वा । “धनुषश्च” इत्यनङादेशः समासान्तः । स पुण्डरीकः प्रजानां क्षेमविधाने दक्षं क्षमयोपपन्नं क्षान्तियुक्तं क्षेमं धनुर्यस्य तं क्षेमधन्वानं नाम पुत्रम् । “वा संज्ञायाम्” इत्यनङादेशः । क्षमां लम्भयित्वा प्रापय्य । ‘लभेर्गत्यर्थत्वाद् द्विकर्मकत्वम्’ क्षान्ततरोऽत्यन्तसहिष्णुः सन्वने तपश्चचार ।

भाषार्थ—उस सफल धनुर्धारी पुण्डरीक ने प्रजाओं के कल्याण करने में समर्थ और शान्तस्वभाव वाले अपने पुत्र क्षेमधन्वा को राज सौंप दिया, स्वयं शान्त होकर जंगल में तपस्या करने के लिए चले गये ॥ ९ ॥

अनीकिनीनां समरेऽग्रयायी तस्यापि देवप्रतिमः सुतोऽभूत् ।
व्यश्रूयतानीकपदावसानं देवादि नाम त्रिदिवेऽपि यस्य ॥ १० ॥

अन्वयः—तस्य अपि समरे अनीकिनीनां अग्रयायी देवप्रतिमः सुतः अभूत् । अनीकपदावसानं देवादि यस्य नाम त्रिदिवेऽपि व्यश्रूयत ।

५९९

अष्टादशः सर्गः

अनीकिनीनामिति । तस्य क्षेमधन्वनोऽपि समरेऽनीकिनीनां चमूनामग्रयायी देवप्रतिम इन्द्रादिकल्पसुतोऽभूत् । अनीकपदावसानमनीकशब्दान्तं देवादिदेवशब्दपूर्वं यस्य नाम देवानीकः इति नामधेयं त्रिदिवे स्वर्गेऽपि व्यश्रूयत विश्रुतम् ।

भाषार्थ— उस क्षेमधन्वा को भी इन्द्र के समान पराक्रमी पुत्र हुआ जो युद्ध में सेना के आगे-आगे चलते और जिसका देवशब्द से आरम्भ होने वाला और अनीक शब्द से अन्त होने वाला देवानीक नाम स्वर्ग में भी प्रसिद्ध हो गया ॥ १० ॥

---

पिता समाराधनतत्परेण पुत्रेण पुत्री स यथैव तेन ।
पुत्रस्तथैवात्मजवत्सलेन स तेन पित्रा पितृमान् बभूव ॥ ११ ॥

अन्वयः— सः पिता समाराधनतत्परेण तेन पुत्रेण यथैव पुत्री बभूव तथैव स पुत्रः आत्मजवत्सलेन तेन पित्रा पितृमान् बभूव ।

पितेति । स पिता क्षेमधन्वा समाराधनतत्परेण शुश्रूषापरेण तेन पुत्रेण यथैव पुत्री बभूव । तथैव स पुत्रो देवानीक आत्मजवत्सलेन तेन पित्रा पितृमान् बभूव । लोके पितृत्वपुत्रत्वयोः फलमनयोरेवासीदित्यर्थः ।

भाषार्थ— जिस प्रकार सेवा में तत्पर पितृभक्त पुत्र को पाकर क्षेमधन्वा पुत्रवान् हुए, उसी प्रकार पुत्र को प्यार रखने वाले पिता को पाकर देवानीक भी पिता वाले हुए ॥ ११ ॥

---

पूर्वस्तयोरात्मसमे चिरोढामात्मोद्भवे वर्णचतुष्टयस्य ।
धुरं निधायैकनिधिर्गुणानां जगाम यज्वा यजमानलोकम् ॥ १२ ॥

अन्वयः— गुणानां एकनिधिः यज्वा तयोः पूर्वः आत्मसमे आत्मोद्भवे चिरोढां वर्णचतुष्टयस्य धुरं निधाय यजमानलोकं जगाम ।

पूर्व इति । गुणानामेकनिधिर्यज्वा विधिवदिष्टवांस्तयोः पितृपुत्रयोर्मध्ये पूर्वं पिता क्षेमधन्वात्मसमे स्वतुल्य आत्मोद्भवे पुत्रे देवानीके चिरोढां वर्णचतुष्टयस्य धुरं रक्षाभारं निधाय यजमानलोकं यष्टृलोकं नाकं जगाम ।

भाषार्थ— गुणों का मुख्य आकार और विधिवत् यज्ञ करने वाले उन दोनों पिता-पुत्रों में क्षेमधन्वा अपने ही समान तेजस्वी पुत्र को चिरकाल से धारण किये गये चारों वर्णों की रक्षा का भार सौंप कर स्वर्ग चले गये ॥ १२ ॥

---

वशी सुतस्तस्य वशंवदस्तस्वेषामिवासीद् द्विषतामपीष्टः ।
सकृद्विविग्नानपि हि प्रयुक्तं माधुर्यमीष्टे हरिणान्ग्रहीतुम् ॥ १३ ॥

अन्वयः— तस्य वशी सुतः वशंवदत्वात् स्वेषां इव द्विषतां अपि इष्टः आसीत् । हि प्रयुक्तं माधुर्यं सकृद् विविग्नान् हरिणान् ग्रहीतुमिष्टे ।

६०० रघुवंशमहाकाव्ये

वशोति । तस्य देवानीकस्य वशी समर्थः सुतोऽहीनगुर्नामेति वक्ष्यमाणनामकः वशं वशकरं मधुरं वदतीति वशंवदः । “प्रियवशे वदः खच्” इति खच्प्रत्ययः । तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मादिष्टवादित्वात्स्वेषामिव द्विषतामपीष्टः प्रिय आसीत् । अथदिवानीकनिर्धारणं लभ्यते । तथाहि प्रत्युक्तमुच्चारितं माधुर्यं सकृदेकवारं विविग्नान्भीतानपि हरिणान्ग्रहीतुं वशीकर्तुमीष्टे शक्नोति ।

**भाषार्थ—**क्षेमधन्वा के जितेन्द्रिय पुत्र देवानीक इतना मधुर बोलते थे कि शत्रु भी उनका वैसा ही आदर करते थे जैसे मित्र, क्योंकि मधुर वचन में ऐसा प्रभाव होता है कि एक बार डराये गए हरिण भी वश में हो जाते हैं ॥ १३ ॥

अहीनगुर्नाम स गां समग्रामहीनबाहुद्रविणः शशास ।
यो हीनसंसर्गपराङ्मुखत्वाद्युवाप्यनर्थैर्व्यसनैर्विहीनः ॥ १४ ॥

**अन्वयः—**अहीनबाहुद्रविणः हीनसंसर्गं पराङ्मुखत्वात् युवा अपि अनर्थैः व्यसनैः विहीनः यः अहीनगुः नाम सः समग्रां शशास ।

अहीनगुरिति । अहीनबाहुद्रविणः । 'द्रविणं काञ्चनं वित्तं द्रविणं च पराक्रमः' इति विश्वः । हीनसंसर्गपराङ्मुखत्वान्नीचसंसर्गविमुखत्वाद्धेतोर्युवाप्यनर्थैरनर्थकरैर्व्यसनैः पानद्यूतादिभिर्विहीनो रहितो योऽहीनगुर्नाम स पूर्वोक्तो देवानीकसुतः समग्रां सर्वां गां भुवं शशास ।

**भाषार्थ—**देवानीक के पुत्र का नाम अहीनगु था । उनकी भुजायें बड़ी शक्तिशाली थीं, उन्होंने कभी नीच लोगों का साथ नहीं किया, इसलिए अनर्थकारी व्यसनों से दूर रहकर वे युवावस्था में ही सारी पृथिवी पर शासन करने लगे ॥ १४ ॥

गुरोः स चानन्तरमन्तरज्ञः पुंसां पुमानाद्य इवावतीर्णः ।
उपक्रमैरस्खलितैश्चतुर्भिश्चतुर्दिगीशश्चतुरो बभूव ॥ १५ ॥

**अन्वयः—**पुंसां अन्तरज्ञः चतुरः सः गुरोः अनन्तरं अवतीर्णः आद्यः पुमान् इव अस्खलितैः चतुर्भिः उपक्रमैः चतुर्दिगीशः बभूव ।

गुरोरिति । पुंसामन्तरज्ञो विशेषज्ञश्चतुरो निपुणः सोऽहीनगुश्च गुरोः पितुरनन्ताम्। अवतीर्णो भुवं प्राप्त आद्यः पुमान्विष्णुरिव अस्खलितैरप्रतिहतैश्चतुर्भिरुपक्रमैः सामाद्युपायैः । 'सामादिभिरुपक्रमैः' इति मनुः । चतुर्दिगीशश्चतसृणां दिशामीशो बभूव ।

**भाषार्थ—**अहीनगु बड़े चतुर थे और सबके मनकी बातें जान लेते थे । पिता के बाद राजा होकर वे सफलता के साथ साम, दाम, दण्ड और भेद का प्रयोग करके शीघ्र ही अवतारधारी विष्णु के समान चारों दिशाओं के स्वामी हो गये ॥१५॥

अष्टादशः सर्गः ६०१

तस्मिन्प्रयाते परलोकयात्रां जेतर्यरीणां तनयं तदीयम्।
उच्चैः शिरस्त्वाज्जितपारियात्रं लक्ष्मीः सिषेवे किल पारियात्रम् ॥१६॥

अन्वयः—अरीणां जेतरि तस्मिन् परलोकयात्रां प्रयाते उच्चैः शिरस्त्वात् जितपारियात्रं तदीयं तनयं लक्ष्मीः सिषेवे किल ।

तस्मिन्निति । अरीणां जेतरि तस्मिन्नहीनगौ परलोकयात्रां प्रयाते प्राप्ते सति उच्चैःशिरस्त्वादुन्नतशिरस्कत्वाज्जितः पारियात्रः कुलशैलविशेषो येन तं पारियात्राख्यं तदीयं तनयं लक्ष्मी राज्यलक्ष्मीः सिषेवे किल ।

भाषार्थ—उस शत्रुविजयी राजा के स्वर्ग चले जाने पर अयोध्या की राजलक्ष्मी उनके प्रतापी पुत्र पारियात्र की सेवा करने लगी, जिन्होंने अपने शिर की ऊँचाई से पारियात्र पर्वत को नीचा दिखा दिया था ॥ १६ ॥

तस्याभवत्सूनुरुदारशीलः शिलः शिलापट्टविशालवक्षाः।
जितारिपक्षोऽपि शिलीमुखैर्यः शालीनतामव्रजदीड्यमानः ॥ १७ ॥

अन्वयः—तस्य उदारशीलः शिलापट्टविशालवक्षाः शीलः सूनुः अभवत् यः शिलीमुखैः जितारिपक्षः अपि ईड्यमानः शालीनतां अव्रजत् ।

तस्येति । तस्य पारियात्रस्योदारशीलो महावृत्तः । 'शीलं स्वभावे सद्वृत्ते' इत्यमरः । शिलापट्टविशालवक्षाः शिलः शिलाख्यसूनुरभवत् । यः सूनुः शिलीमुखैर्बाणैः । 'अलिबाणौ शिलीमुखौ' इत्यमरः । जितारिपक्षोऽपीड्यमानः स्तूयमानः सन् शालीनतामधृष्टतां लज्जामव्रजदगच्छत् । स्यादधृष्टे तु शालीनः' इत्यमरः । “शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः” इति निपातः ।

भाषार्थ—उन्हें शील नाम का बड़ा शीलवान् पुत्र हुआ जिसकी छाती पत्थर की पाटी जैसी चौड़ी थी, यद्यपि उन्होंने बाणों से शत्रु को जीत लिया फिर भी स्तुति करने पर लज्जित रहे ॥ १७ ॥

तमात्मसंपन्नमनिन्दितात्मा कृत्वा युवानं युवराजमेव।
सुखानि सोऽभुङ्क्त सुखोपरोधि वृत्तं हि राज्ञामुपसुरुद्धवृत्तम् ॥ १८ ॥

अन्वयः—अनिन्दितात्मा सः आत्मसम्पन्नं युवानं युवराजं कृत्वा एव सुखानि अभुङ्क्त, हि राज्ञां वृत्तं सुखोपरोधि उपरुद्धवृत्तम् ।

तमिति । अनिन्दितात्माऽगर्हितस्वभावः स पारियात्र आत्मसंपन्नम् । 'आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च' इत्यमरः । युवानं तं शिलं युवराजं कृत्वैव सुखान्यभुङ्क्त । न त्वकृत्त्वेत्येवकारार्थः । किमर्थं युवराजशब्दकरणमित्याशङ्कया-

६०२ रघुवंशमहाकाव्ये

न्याथासुखोपभोगो दुर्लभ इत्याह—सुखोपरोधीति । हि यस्माद्राज्ञां वृत्तं प्रजापाल- नादिरूपं सुखोपरोधि बहुलत्वात्सुखप्रतिबन्धकम् अतएवोपरुद्धवृत्तम् । कारादिवद्- सदृशमित्यर्थः । उपरुद्धस्य स्वयमूढभारस्य च सुखं नास्तीति भावः ।

भाषार्थ— शुद्ध चरित्र वाले पारियात्र ने बुद्धिमान् शील को युवराज बनाने पर ही सुख भोगना आरम्भ किया, क्योंकि राजा रहते हुए उन्हें इतने अधिक काम थे कि उन्हें सुख भोगने के लिए अवसर ही कहाँ मिलता ॥ १८ ॥

तं रागबन्धिष्ववितृप्तमेव भोगेषु सौभाग्यविशेषभोग्यम् ।
विलासिनीनामरतिक्षमापि जरा वृथा मत्सरिणी जहार ॥ १९ ॥

अन्वयः— रागबन्धिषु भोगेषु अवितृप्तम् एव विलासिनां सौभाग्यविशेषभोग्यं तं अरतिक्षमा अपि वृथा मत्सरिणी जरा जहार ।

तमिति । रागं बघ्नन्तीति रागबन्धिनः । रागप्रवर्तका इत्यर्थः । तेषु भोगेषु विषयेष्ववितृप्तमेव सन्तं किंच विलासिनीनां भोक्तॄणां सौभाग्यविशेषेण सौन्दर्यातिशयेन हेतुना भोग्यं भोगार्हम् । "चजोः कु घिण्यतोः" इति कुत्वम् । तं पारियात्रं रतिक्षमदा न भवतीत्यरतिक्षमापि अतएव वृथा मत्सरिणी । रतिक्षमासु विलासिनीष्वित्यर्थः । जरा जहार वशीचकार ।

भाषार्थ— वे अभी भोगों से अघाये नहीं थे और सुन्दरी स्त्रियों से भोग कर ही रहे थे, उन्हें उस वृद्धावस्था ने आ घेरा, जो स्वयं भोगने योग्य न होने पर भी सुन्दरियों से व्यर्थ ही ईर्ष्या करती है ॥ १९ ॥

उन्नाम इत्युद्गतनामधेयस्तस्यायथार्थोन्नतनाभिरन्ध्रः ।
सुतोऽभवत्पङ्कजनाभकल्पः कृत्स्नस्य नाभिर्नृपमण्डलस्य ॥ २० ॥

अन्वयः— तस्य उन्नाभ इति उद्गतनामधेयः यथार्थोन्नतनाभिरन्ध्रः पङ्कजनाभकल्पः कृत्स्नस्य नृपमण्डलस्य नाभिः सुतः अभवत् ।

उन्नाम इति । तस्य शिलाख्यस्योन्नाभ इत्युद्गतनामधेयः प्रसिद्धनामा यथार्थं यथा तथोन्नतनाभिरन्ध्रं यस्य सः गम्भीरनाभिरित्यर्थः । तदुक्तं—'स्वरः सत्त्वं च नाभिश्च गम्भीर्यं त्रिषु शस्यते' । पङ्कजनाभकल्पो विष्णुसदृशः कृत्स्नस्य नृपमण्डलस्य नाभिः प्रधानम् । 'नाभिः प्रधानं कस्तूरीमदेऽपि क्वचिदीरितः' इति विश्वः । सुतोऽभवत् । 'अचप्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः' इत्यत्राजिति योगविभागादुन्नामपद्मनाभादयः सिद्धाः ।

भाषार्थ— राजा शील को उन्नाभ नाम का प्रसिद्ध पुत्र हुआ, जिनकी नाभि गहरी थी और जो विष्णु के समान होने के कारण संसार के सभी राजाओं के मुखिया बन गये ॥ २० ॥

अष्टादशः सर्गः ६०३

ततः परं वज्रधरप्रभावस्तदात्मजः संयति वज्रघोषः ।
बभूव वज्राकरभूषणायाः पतिः पृथिव्याः किल वज्रनाभः ॥ २१ ॥

**अन्वयः—**ततः परं वज्रधरप्रभावः संयति वज्रघोषः वज्रनाभः तदात्मजः वज्राकरभूषणायाः पृथिव्याः पतिः बभूव किल ।

तत इति । ततः परं वज्रधरप्रभाव इन्द्रतेजाः संयति सङ्ग्रामे वज्रघोषोऽशनितुल्यध्वनिर्वज्रनाभो नाम तस्योन्नाभस्यात्मजो वज्राणां हीरकाणामाकराः खनय एव भूषणानि यस्यास्तस्याः पृथिव्याः पतिर्बभूव किल खलु । 'वज्रं त्वस्त्री कुलिशशस्त्रयोः । मणिवेधे रत्नभेदेऽप्यशनावासनान्तरे' ॥ इति केशवः ।

**भाषार्थ—**उनके बाद उनके पुत्र वज्रनाभ हीरे की खानों का भूषण पहननेवाली पृथिवी के स्वामी हुए । वे इन्द्र के समान प्रभावशाली थे और युद्ध में वज्र समान गरजते थे ॥ २१ ॥

---

तस्मिन्गते द्यां सुकृतोपलब्धां तत्सम्भवं शङ्खणमर्णवान्ता ।
उत्खातशत्रुं वसुधोपतस्थे रत्नोपहारैरुदितैः खनिभ्यः ॥ २२ ॥

**अन्वयः—**तस्मिन् सुकृतोपलब्धां द्यां गते उत्खातशत्रुं शङ्खणं तत्संभवं अर्णवान्ता वसुधा खनिभ्य उदितैः रत्नोपहारैः उपतस्थे ।

तस्मिन्निति । तस्मिन्वज्रनाभे सुकृतोपलब्धां सुधर्मार्जितां द्यां स्वर्गं गते सति उत्खातशत्रुमुद्धृतशत्रुं शङ्खणं नाम तत्सम्भवं तदात्मजमर्णवान्ता वसुधा खनिभ्य आकरैभ्यः उदितैरुत्पन्नै रत्नोपहारैरूत्कृष्टवस्तुसमर्पणैरुपतस्थे सिषेवे । 'जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते' इति भरतविश्वौ ।

**भाषार्थ—**उन्होंने अपने पुण्य के बल से स्वर्ग प्राप्त किया और उनके पीछे शंखण नामक उनका शत्रुविनाशक पुत्र सारी पृथिवी का शासक हुआ ॥ २२ ॥

---

तस्यावसाने हरिदश्वधामा पित्र्यं प्रपेदे पदमश्विरूपः ।
वेलातटेषूषितसैनिकाश्वं पुराविदो यं व्युषिताश्वमाहुः ॥ २३ ॥

**अन्वयः—**तस्य अवसाने हरिदश्वधामा अश्विनरूपः दिव्यं पदं प्रपेदे वेलातटेषु ऊषितसैनिकाश्वं यं पुराविदः व्युषिताश्व आहुः ।

तस्येति । तस्य शङ्खणस्यावसानेऽन्ते हरिदश्वधामा सूर्यतेजाः अश्विनोरिव रूपमस्येत्यश्विरूपोऽतिसुन्दरः । तत्पुत्र इति शेषः । पित्र्यमिति सम्बन्धिवपदसामर्थ्यात्, पित्र्यं पदं प्रपेदे । वेलातटेषूषिता निविष्टाः सैनिका अश्वाश्च यस्य तम् । अन्वर्थनामानमित्यर्थः । यं पुत्रं पुराविदो वृद्धा व्युषिताश्वमाहुः ।

६०४	रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—उनके पीछे उनके अश्विनीकुमार के समान सुन्दर और सूर्य के समान तेजस्वी पुत्र राजा हुए, जिन्होंने सब देशों को जीतकर अपनी सेना और घोड़ों को समुद्र तट पर ठहराया, इसलिए वृद्धों ने उनका नाम व्युषिताश्व-बहुत दूर तक घोड़ों को ले जाने वाला-रखा ॥ २३ ॥

आराध्य विश्वेश्वरमीश्वरेण तेन क्षितेर्विश्वसहो विजज्ञे ।
पातुं सहो विश्वसखः समग्रं विश्वम्भरामात्मजमूर्त्तिरात्मा ॥ २४ ॥

अन्वयः—तेन क्षितेः ईश्वरेण विश्वेश्वरं आराध्य विश्वसखः समग्रं विश्वम्भरां पातुं सहः आत्मजमूर्त्तिः आत्मा विजज्ञे ।

आराध्येति । तेन क्षितेरीश्वरेण व्युषिताश्वेन विश्वेश्वरं काशीपतिमाराध्योपास्य विश्वसहो नाम विश्वसखः समग्रं सर्वां विश्वम्भरां भुवं पातुं रक्षितुं सहत इति सहः क्षमः । पचाद्यच् आत्मजमूर्त्तिः पुत्ररूप्यात्मा स्वयमेव [ आत्मा वै पुत्रनामासि ] इति श्रुतेः । विजज्ञे सुषुवे । विपूर्वो जनिर्गर्भविमोचने वर्तते । तथाह भगवान्पाणिनिः—‘‘ समां समां विजायते’’ इति ।

भाषार्थ—पृथ्वीपति उस व्युषिताश्व ने काशी विश्वनाथ की आराधना करके विश्वसह नामक पुत्र पाया, जो संसार में बड़े प्रिय हुए और जिन्होंने सम्पूर्ण पृथ्वी पर शासन किया ॥ २४ ॥

अंशे हिरण्याक्षरिपोः स जाते हिरण्यनाभे तनये नयज्ञः ।
द्विषामसह्यः सुतरां तरूणां हिरण्यरेता इव सानिलोऽभूत् ॥ २५ ॥

अन्वयः—नयज्ञः सः हिरण्याक्षरिपो अंशे हिरण्यनाभे तनये जाते तरूणां सानिलः हिरण्यरेता द्विषां सुतरां असह्यः अभूत् ।

अंश इति । नयज्ञो नीतिज्ञः स विश्वसहः हिरण्याक्षरिपोर्विष्णोरंशे हिरण्यनाभे नाम्नि तनये जाते सति तरूणां सानिलो हिरण्यरेतो हुतभुगिव द्विषां सुतरामसह्योऽभूत् ।

भाषार्थ—उस नीतिज्ञ विश्वसह को हिरण्यनाभ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो साक्षात् विष्णु का अंश था, ऐसे पुत्र को पाकर विश्वसह शत्रुओं के लिए वैसे ही भयंकर हो गये जैसे वायु की सहायता पाकर वृक्षों के लिए अग्नि भयंकर हो उठती है ॥ २५ ॥

पिता पितृणामनृणस्तमन्ते वयस्यनन्तानि सुखानि लिप्सुः ।
राजानमाजानुविलम्बिबाहुं कृत्वा कृती वल्कवान्बभूव ॥ २६ ॥

अन्वयः—पितॄणां अनृणः ( अतएव ) कृती पिता अन्ते वयसि अनन्तानि सुखानि लिप्सुः आजानुविलम्बिबाहुं तं राजानं कृत्वा वल्कलवान् बभूव ।

अष्टादशः सर्गः ६०५

पितेति । पितृणामनृणः निवृत्तपितॄऋण इत्यर्थः । ( प्रजया पितृभ्यः ) इति श्रुतेः । अतएव कृतो कृतकृत्य इत्यर्थः । 'पिता विश्वसहोऽन्ते वयसि वार्द्धकेऽनन्तान्य-विनाशानि सुखानि लिप्सुः मुमुक्षुरित्यर्थः । आजानुविलम्बिबाहुं दीर्घबाहुम् । भाग्य-संपन्नमिति भावः । तं हिरण्यनाभं राजानं कृत्वा वल्कलवान्बभूव । वनं गत इत्यर्थः।

**भाषार्थ—**अब वे पिता के ऋण से उऋण हो गये और बहुत सा सुख भोगकर वृद्धावस्था में पुत्र को राज्य देकर स्वयं वल्कल वस्त्र पहनकर विश्वसह नामक वन में चले गये ॥ २६ ॥

कौसल्य इत्युत्तरकोसलानां पत्युः पतङ्गान्वयभूषणस्य ।
तस्यौरसः सोमसुतः सुतोऽभून्नेत्रोत्सवः सोम इव द्वितीयः ॥ २७ ॥

**अन्वयः—**उत्तरकोशलानां पत्युः पतङ्गान्वयभूषणस्य सोमसुतः तस्य द्वितीयः सोम इव नेत्रोत्सवः कौशल्य इति औरसः सुतः अभूत् ।

कौसल्य इति । उत्तरकोसलानां पत्युः पतङ्गान्वयभूषणस्य सूर्यवंशाभरणस्य द्वितीयः सोमश्चन्द्रः इव नेत्रोत्सवो नयनानन्दकरः कौशल्य इति प्रसिद्ध औरसो धर्मपत्नीजः सूतोऽभूत् ।

**भाषार्थ—**उत्तर कोशल के स्वामी और सूर्य कुल के भूषण उन हिरण्य नाम को कोशला नामक पुत्र हुआ, जो सबकी आंखों को उसी प्रकार आनन्द देने वाला हुआ मानो दूसरा चन्द्रमा ही हो ॥ २७ ॥

यशोभिराब्रह्मसमं प्रकाशः स ब्रह्मभूयं गतिमाजगाम ।
ब्रह्मिष्ठमाधाय निजेऽधिकारे ब्रह्मिष्ठमेव स्वतनुप्रसूतम् ॥ २८ ॥

**अन्वयः—**आब्रह्मसभं यशोभिः प्रकाशः स ब्रह्मिष्ठं ब्रह्मिष्ठं स्वतनुप्रसूतं एव निजे अधिकारे निघाय ब्रह्मभूयं गतिं आजगाम ।

यशोभिरिति । आ ब्रह्मसभाया आब्रह्मसभं ब्रह्मसदनपर्यन्तम् । अभिविधाव-व्ययीभावः । यशोभिः प्रकाशः प्रसिद्धः सकौसल्योऽतिशयेन ब्रह्मवन्तं ब्रह्मिष्ठम् । ब्रह्मविदमित्यर्थः । ब्रह्मशब्दान्मत्तुबन्तादिष्ठन्प्रत्यये । "विन्मतोर्लुक्" इति मतुपो लुक् । "नस्तद्धिते" इति टिलोपः । ब्रह्मिष्ठं ब्रह्मिष्ठाख्यं स्वतनु-प्रसूतं स्वात्मजमेव निजे स्वकीयेऽधिकारे प्रजापालनकृत्ये आधाय ब्रह्मणो भावो ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं तदेव गतिस्तामाजगाम । मुक्तोऽभूदित्यर्थः । 'स्याद् ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वम्' इत्यमरः । भुवो भावे क्यप् ।

**भाषार्थ—**कौशल्य का यश ब्रह्मा की सभातक पहुंच गया, वृद्धावस्था में

६०६	रघुवंशमहाकाव्ये

उन्होने ब्रह्मिष्ठ नाम के अपने ब्रह्मज्ञानी पुत्र को राज्य दे दिया और स्वयं ब्रह्म प्राप्ति के लिए वन में तप करने चले गये ॥ २८ ॥

तस्मिन्कुलापीडानिभे विपीडं सम्यङ्म्हीं शासति शासनाङ्काम् ।
प्रजाश्चिरं सुप्रजसि प्रजेशे ननन्दुरानन्दजलाविलाक्ष्यः ॥ २९ ॥

अन्वयः—कुलापीडनिभे सुप्रजसि तस्मिन् प्रजेशे शासनाङ्कां महीं विपीडं विधाय सम्यक् शासति आनन्दजलाविलाक्ष्यः प्रजाः चिरं ननन्दुः ।

तस्मिन्निति । कुलपीडनिभे कुलशेखरतुल्ये । 'वैकक्षकं तु तत् । यत्तिर्यक्क्षिप्तमुरसि शिखास्वापीडशेखरो' इत्यमरः । सुप्रजसि सत्संतानवति । "नित्यमसिच्प्रजामेधयोः" इत्यसिच्प्रत्ययः । तस्मिन्प्रजेशे प्रजेश्वरे ब्रह्मिष्ठे शासनाङ्कां शासनचिह्नां महीं विपीडं निर्बाधं यथा तथा सम्यक्शासति सति आनन्दजलाविलाक्ष्य आनन्दबाष्पाकुलनेत्राः प्रजाश्चिरं ननन्दुः ।

भाषार्थ—श्रेष्ठ प्रजावाले ब्रह्मिष्ठ अपने कुलके शिरोमणि थे, उन्होंने बड़ी योग्यता से प्रजा का शासन किया, उनके सुन्दर शासन को देखकर प्रजाओं को आनन्द के आँसू आ जाते थे, उनके शासन में प्रजा बहुत दिनों तक सुख भोगती रही ॥ २९ ॥

पात्रीकृतात्मा गुरुसेवनेन स्पष्टाकृतिः पत्ररथेन्द्रकेतोः ।
तं पुत्रिणां पुष्करपत्रनेत्रः पुत्रः समारोपयदग्रसंख्याम् ॥ ३० ॥

अन्वयः—गुरुसेवनेन पात्रीकृतात्मा पत्ररथेन्द्रकेतोः स्पष्टाकृतिः पुष्करपत्रनेत्रः पुत्रः तं पुत्रिणां अग्रसंख्यां समारोपयेत् ।

पात्रीकृतेति । गुरुसेवनेन पित्रादिशुश्रूषया पात्रीकृतात्मा योग्यीकृतात्मा । 'योग्यभाजनयोः पात्रम्' इत्यमरः । पत्ररथेन्द्रकेतोर्गरुडध्वजस्य स्पष्टाकृतिः स्पष्टवपुः तत्सरूप इत्यर्थः । आकृतिः कथिता रूपे सामान्यवपुषोरपि' इति विश्वः । पुष्करपत्रनेत्रः पद्मदलाक्षः पुत्राख्यो राजा यद्वा पुत्रशब्द आवर्तनीयः पुत्रः सुतः तं ब्रह्मिष्ठं पुत्रिणामग्रसंख्यां समारोपयत् । अग्रगण्यं चकारेत्यर्थः ।

भाषार्थ—उनके पुत्र ने उन्हें पुत्रवानों का शिरोमणि बना दिया, वे पिता की सेवा-सुश्रूषा करने से बड़े योग्य थे, वे गरुडध्वज विष्णु के समान सुन्दर थे और उन कमललोचन का नाम भी पुत्र ही था ॥ ३० ॥

वंशस्थितिं वंशकरेण तेन संभाव्य भावी स सखा मघोनः ।
उपस्पृशन्स्पर्शानिवृत्तकौल्यस्त्रिपुष्करेषु त्रिदशत्वमाप ॥ ३१ ॥

अष्टादशः सर्गः ६०७

अन्वयः—स्पर्शानिवृत्तलौल्यः (अत एव) सखा भावी स वंशकरेण तेन वंशस्थितिं सम्भाव्य त्रिपुष्करेषु उपस्पृशन् त्रिदशत्वं आप ।

वंशेति । स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषयाः तेभ्यो निवृत्तलौल्यो निवृत्ततृष्णः अतएव मघोन इन्द्रस्य सखा मित्रं भावी भविष्यन् । स्वर्गं जिगमिषुरित्यर्थः । ब्रह्मिष्ठो वंशकरणे वंशप्रवर्तकेन तेन पुत्रेण वंशस्थितिं कुलप्रतिष्ठां संभाव्य संपाद्य त्रिषु पुष्करेषु तीर्थविशेषेषु । “दिक्संख्ये संज्ञायाम्” इति समासः । उपस्पृशन्स्नानं कुर्वंस्त्रिदशत्वं देवभूयमाप ।

भाषार्थ - विषय-वासनाओं से दूर रहकर इन्द्र के भाविमित्र ब्रह्मिष्ठ ने अपनी कुल-प्रतिष्ठा अपने पुत्र नामक पुत्र को सौंपी और त्रिपुष्कर क्षेत्र में स्नान करके स्वर्ग चले गये ॥ ३१ ॥

तस्य प्रभा निर्जितपुष्परागं पौष्यां तिथौ पुष्यमसूत पत्नी ।
तस्मिन्नपुष्यन्नुदिते समग्रां पुष्टिं जनाः पुष्य इव द्वितीये ॥ ३२ ॥

अन्वयः—तस्य पत्नी पौष्यां तिथौ प्रभाविनिर्जितपुष्परागं पुष्यं द्वितीये पुष्ये इव तस्मिन् उदिते ( सति ) जनाः समग्रां पुष्टिं अपुष्यन् ।

तस्येति । तस्य पुत्राख्यस्य पत्नी पौष्यां पुष्यनक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्यां तिथौ । ‘पुष्ययुक्ता पौर्णमासी पौषी’ इत्यमरः । “नक्षत्रेण युक्तः कालः” इत्यण्प्रत्ययः । ‘टिड्ढाणञ्” इत्यादिना ङीप् । प्रभया निर्जितः पुष्परागो मणिविशेषो येन तं पुष्यं पुष्याख्यमसूत । द्वितीये पुष्ये पुष्यनक्षत्र इव तस्मिन्नुदिते सति नः समग्रां पुष्टिं वृद्धिमपुष्यन् ।

भाषार्थ—राजा पुत्र की पत्नी से पोषमास की पूर्णिमा के दिन पद्मराग मणि से भी अधिक कान्तिमान् पुष्य नामक पुत्र हुआ, उसके जन्म होने से प्रजा उसी प्रकार धनधान्य से भरपूर हो गई मानो दूसरा पुष्य नक्षत्र ही निकल आया हो ॥ ३२ ॥

महीं महेच्छः परिकीर्य सूनौ मनीषिणे जैमिनयेऽर्पितात्मा ।
तस्मात्सयोगादधिगम्य यागमजन्मनेऽकल्पत जन्मभीरुः ॥ ३३ ॥

अन्वयः—महेच्छः जन्मभीरुः सूनौ महीं परिकीर्य मनीषिणे जैमिनये अर्पितात्मा सयोगात् तस्मात् योगं अधिगम्य अजन्मने अकल्पत ।

महीमिति । महेच्छो महाशयः ‘महेच्छस्तु महाशयः’ इत्यमरः । जन्मभीरुः स पुत्रः सूनौ महीं परिकीर्य विसृज्य मनीषिणे ब्रह्मविद्याविदुषे जैमिनये मुनयेऽर्पितात्मा शिष्यभूतः सन्नित्यर्थः । सयोगद्योगिनस्तस्मान्जैमिनेर्योगं योग-

६०८	रघुवंशमहाकाव्ये

विद्यायामधिगम्यार्जन्मने जन्मनिवृत्तये मोक्षायाकल्पत समपद्यत । 'क्लृपेः संपद्य- माने चतुर्थी वक्तव्या' । मुक्त इत्यर्थः ।

भाषार्थ—राजा पुत्र बड़े उदार हृदय वाले थे, वे संसार में फिर जन्म लेना नहीं चाहते थे इसलिए उन्होंने पृथिवी का भार अपने पुत्र पुष्य को सौंप दिया और स्वयं महर्षि जैमिनि के शिष्य होकर उनसे योग सीखकर आवागमन से मुक्त हो गये ॥ ३३ ॥

ततः परं तत्प्रभवः प्रपेदे ध्रुवोपमेयो ध्रुवसंधिरुर्वीम् ।
यस्मिन्नभूज्ज्यायसि सत्यसंधे संधिर्ध्रुवः संनमतामरीणाम् ॥ ३४ ॥

अन्वयः—ततः (सः) तत्प्रभवः ध्रुवोपमेयः ध्रुवसन्धिः उर्वीं प्रपेदे ज्यायसि सत्यसन्धॆ यस्मिन् सन्नमतां अरीणां सन्धिः ध्रुव अभूत् ।

तत इति । ततः परं स पुष्यः प्रभवः कारणं तस्य स तत्प्रभवः । तदात्मज इत्यर्थः । ध्रुवेणौत्तानपादिनोपमेयः । 'ध्रुव औत्तानपादिः स्यात्' इत्यमरः । ध्रुवसंधिरुर्वी प्रपेदे । ज्यायसि श्रेष्ठे सत्यसंधे सत्यप्रतिज्ञे यस्मिन्ध्रुवसंधौ संनम- ताम् अनुद्धतानामित्यर्थः । अरीणां संधिर्ध्रुवः स्थिरोऽभूत् । ततः सार्थकनामेत्यर्थः।

भाषार्थ—पुष्य के बाद उनके ध्रुव के समान निश्चल पुत्र ध्रुवसन्धि राजा हुए, जिनसे डरकर शत्रुओं ने सन्धि कर ली । उनका लिखा हुआ सन्धि पत्र पक्का होता था क्योंकि वे अपनी बात के बड़े धनी थे ॥ ३४ ॥

सुते शिशावेव सुदर्शनाख्ये दर्शात्ययेन्दुप्रियदर्शने सः ।
मृगायताक्षो मृगयाविहारो सिंहादवापद्विपदं नृसिंहः ॥ ३५ ॥

अन्वयः—मृगायताक्षः नृसिंहः सः दर्शात्ययेन्दुप्रियदर्शने सुदर्शनाख्ये सुते शिशौ ( सति ) एव मृगयाविहारी सिंहात् विपदं अवापत् ।

सुत इति । मृगायताक्षो नृसिंह पुरुषश्रेष्ठः ध्रुवसन्धिर्दशात्ययेन्दुप्रियदर्शने प्रतिपच्चन्द्रनिभे सुदर्शनाख्ये सुते शिशौ सत्येव मृगयाविहारी सन् सिंहाद्विपदं मरणमवापत् । व्यसनासक्तिरनर्थावहेति भावः ।

भाषार्थ—ध्रुवसन्धि के नेत्र मृगों के समान बड़े-बड़े थे और वे पुरुषों में सिंह के समान थे, एक दिन वे वन में शिकार करते हुए सिंह से मारे गये, उस समय तक द्वितीया के चन्द्रमा के समान सुन्दर लगने वाला सुदर्शन नामक उनका पुत्र बालक ही था ॥ ३५ ॥

स्वर्गामिनस्तस्य तमेकमात्यादमात्यवर्गः कुलतन्तुमेकम् ।
अनाथदीनाः प्रकृतीरवेक्ष्य साकेतनाथं विधिबच्चकार ॥ ३६ ॥

अष्टादशः सर्गः ६०९

अन्वयः—स्वर्गमिनः तस्य अमात्यवर्गः अनाथदीनाः प्रकृतीः अवेक्ष्य कुलतन्तुं एकं तं ऐकमत्यत् विधिवत् साकेतनाथं चकार ।

स्वरिति । स्वर्गमिनः स्वर्गतिस्य ध्रुवसंधेरमात्यवर्गः । अनाथां नाथहीनां अतएव दीनां शोच्याः प्रकृतीः प्रजा अवेक्ष्य कुलतन्तुं कुलावलम्बनमेकमद्वितीयं तं सुदर्शनमैक मत्याद्विधिवत्साकेतनाथमयोध्याधीश्वरं चकार ।

भाषार्थ—उन स्वर्गगामी राजा के मन्त्रियों ने राजा के न होने से प्रजा की दीन दशा देख कर सर्वसम्मति से उसके एकलौते पुत्र सुदर्शन को विधिपूर्वक साकेत का स्वामी बना दिया ॥ ३६ ॥

नवेन्दुना तन्नमसोपमेयं शावकंसिंहेन च काननेन ।
रघोः कुलं कुङ्मलपुष्करेण तोयेन चाप्रौढनरेन्द्रमासीत् ॥ ३७ ॥

अन्वयः--अप्रौढनरेन्द्रं तत् रघोः कुलं नवेन्दुना नभसा शावैकसिंहेन कान-नेन च कुङ्मलपुष्करेण तोयेन च उपमेयं आसीत् ।

नवेति । अप्रौढनरेन्द्रं तद्रघोः कुलं नवेन्दुना बालचन्द्रेण नभसा व्योम्ना शावः शिशुरेकः सिंहो यस्मिन् । 'पृथुकः शावकः शिशुः' इत्यमरः । तेन काननेन च कुड्मलं कुड्मलावस्थं पुष्करं पङ्कजं यस्मिंस्तेन तोयेन चोपमेयमुपमातुमर्हमासीत् । नवेन्द्वाद्युपमानेन तस्य वर्धिष्णुताशौर्य श्रीमत्त्वानि सूचितानि ।

भाषार्थ—इस सुदर्शन से राजा रघु का कुल उसी प्रकार शोभा देने लगा जिस प्रकार द्वितीया के चन्द्रमा से आकाश, सिंह के बच्चे से वन और कमल की ताल की शोभा होती है ॥ ३७ ॥

लोकेन भावी पितुरेव तुल्यः संभावितो मौलिपरिग्रहात्सः ।
दृष्टो हि वृण्वन्कलभप्रमाणोऽप्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः ॥ ३८ ॥

अन्वयः—सः मौलिपरिग्रहात् पितु एव भावी लोकेन प्रभावितः हि कलभ-प्रमाणः अपि मेघः पुरोवातं अवाप्य आशाः वृण्वन् दृष्टः ( अस्ति ) ।

लोकेनेति । स बालो मौलिपरिग्रहात्किरीटस्वीकाराद्धेतोः । पितुस्तुल्यः पितृसरूपे एव भावी भविष्यति लोकेन जनेन संभावितस्तर्कितः । तथाहि कलभ-प्रमाणः कलभमात्रोऽपि मेघः पुरोवातमवाप्याशा दिशो वृण्वन्गच्छन्दृष्टो हि ।

भाषार्थ- उस सुदर्शन ने जब सिर पर मुकुट धारण किया तभी प्रजा ने अनु-मान कर लिया कि यह पिता के समान ही तेजस्वी होगा क्योंकि हाथी के बच्चे के समान छोटा बादल भी पूर्वी पवन का सहारा पाकर चारों ओर फैल जाता है ॥ ३८ ॥

३९ २० सम्पू०

३१० रघुवंशमहाकाव्ये

तं राजवीथ्यामभिहस्ति यान्तमाधोरणालम्बितमग्र्यवेशम् । षड्वर्षदेशीयमपि प्रभुत्वात्प्रैक्षन्त पौराः पितृगौरवेण ॥ ३९ ॥

अन्वयः—राजवीथ्यां अधिहस्ति यान्तं आधोरणालम्बितं अग्र्यवेशं षड्वर्षदेशीयं अपि तं पौराः प्रभुत्वात् पितृगौरवेण प्रेक्षन्त ।

तमिति । राजवीथ्यां राजमार्गेऽधिहस्ति हस्तिनि । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । यान्तं गच्छन्तम् । हस्तिनमारुह्य गच्छन्तमित्यर्थः । आधोरणालम्बितं शिशुत्वात्सादिना गृहीतमग्र्यवेशमुदारनेपथ्यं षड्वर्षाणि भूतः षड्वर्षः । "तद्धितार्थ०" इत्यादिना समासः । तमधीष्टो भृतो भूतो भावीत्यधिकारे चित्तवति नित्यमिति तद्धितस्य लुक् । ईषदसमाप्तः षड्वर्षः षड्वर्षदेशीयः '"ईषदसमाप्तौ०" इत्यादिना देशीयरप्रत्ययः । तं षड्वर्षदेशीयमपि बालमपि तं सुदर्शनं पौराः प्रभुत्वात्पितृगौरवेण प्रैक्षन्त । पितरि यादृग्गौरवं ददृशुरित्यर्थः ।

भाषार्थ—जब वे छः वर्ष के छोटे-से राजा हाथी पर चढ़कर राजमार्ग से निकलते थे तब हाथीवान् उनके राजसी वस्त्रों के कोने को पकड़े था कि कहीं वे गिर न पड़ें । उस समय भी उन्हें देखकर जनता उनके पिता के समान ही उनका आदर करती थी ॥ ३९ ॥

कामं न सोऽकल्पत पैतृकस्य सिंहासनस्य प्रतिपूरणाय । तेजोमहिम्ना पुनरावृतात्मा तद्व्याप चामीकरपिञ्जरेण ॥ ४० ॥

अन्वयः—सः पैतृकस्य सिंहासनस्य प्रतिपूरणाय न अकल्पत चामीकरपिञ्जरेण तेजोमहिम्ना आवृतात्मा ( सन् ) तत् व्याप ।

काममिति । स सुदर्शनः पैतृकस्य सिंहासनस्य कामं सम्यक् प्रतिपूरणाय नाकल्पत । बालत्वाद्ध्याप्तुं न पर्याप्त इत्यर्थः । चामीकरपिञ्जरेण कनकगौरेण तेजोमहिम्ना पुनस्तेजःसम्पदा त्वावृतात्मा विस्तारितदेहः संस्तत्सिंहासनं व्याप्तवान् ।

भाषार्थ—वे छोटे थे इसलिए जब वे अपने पिता के सिंहासन पर बैठते थे तो वह पूरा भरता नहीं था पर उनके शरीर से जो सुवर्ण के समान तेज निकलता था उससे वह भरा सा ही जान पड़ता था ॥ ४० ॥

तस्मादधः किंचिदिवावतीर्णावसंसपृशन्तौ तपनीयपीठम् । सालक्तकौ भूपतयः प्रसिद्धैर्ववन्दिरे मौलिभिरस्य पादौ ॥ ४१ ॥

अन्वयः—तस्मात् अधः किञ्चिदिवावतीर्णौ तपनीयपीठं अस्पृशन्तौ सालक्तकौ अस्य पादौ भूपतयः प्रसिद्धैः मौलिभिः ववन्दिरे ।

तस्मादिति । तस्मात्सिंहासनादपानादधोऽधोदेशं प्रति किञ्चिदिवावतीर्णावीषल्लम्बौ

अष्टादशः सर्गः ३११

तपनीयपीठं काञ्चनपीठमसंस्पृशन्तावल्पकत्वादव्याप्तौ सालक्तकौ लाक्षारसावसि- क्तावस्य सुदर्शनस्य पादौ भूपतयः प्रसिद्धैरुन्नतैर्मौलिभिर्मुङ्कुटैर्ववन्दिरे प्रणेमुः । भाषार्थ— उस सिंहासन से उनके पैर लटकते रहते थे क्योंकि छोटे होने के कारण पाद-पीठ तक नहीं पहुँच पाते थे । राजाओं ने अपने प्रसिद्ध मुकुटों से उन महावर लगे पैरों का वन्दन किया ॥ ४१ ॥

मणौ महानील इति प्रमावादल्पप्रमाणेऽपि यथा न मिथ्या ।
शब्दो महाराज इति प्रतीतस्तथैव तस्मिन्युयुजेऽर्भकेऽपि ॥ ४२ ॥

अन्वयः— अल्पप्रमाणे अपि मणौ प्रभावात् महानील इति शब्दः यथा मिथ्या न, तथा एव अर्भके अपि तस्मिन् प्रतीतः महाराज इतिशब्दः न मिथ्या युयुजे ।

मणाविति । अल्पप्रमाणेऽपि मणाविन्द्रनीले प्रभावात्तेजिष्ठत्वाद्धेतोर्महानील इति शब्दो यथा मिथ्या निरर्थको न, तथैवार्भके शिशावपि तस्मिन्सुदर्शने प्रतीतः प्रसिद्धो महाराज इति शब्दो न मिथ्या युयुजे ।

भाषार्थ— जिस प्रकार छोटे होने पर भी मणि का महानील नाम निरर्थक नहीं होता उसी प्रकार बालक सुदर्शन का महाराज नाम भी उचित ही लगता था ॥ ४२ ॥

पर्यन्तसञ्चारितचामरस्य कपोललोलोभयकाकपक्षात् ।
तस्याननादुच्चरितो विवादश्चस्खाल वेलास्वपि नार्णवानाम् ॥ ४३ ॥

अन्वयः— पर्यन्तसञ्चारितचामरस्य तस्य कपोललोलोभयकाकपक्षात् उच्चरितः विवादः अर्णवानां वेलासु अपि न चस्खाल ।

पर्यन्तेति । पर्यन्तयोः पार्श्वयोः सञ्चारिते चामरे यस्य तस्य बालस्य सम्बन्धिनः कपोलयोर्लोलावभौ काकपक्षौ यस्य तस्मादाननादुच्चरितो विवादो वचनमर्णवानां वेलास्वपि न चस्खाल । शिशोरपि तस्याज्ञाभङ्गो नासीदित्यर्थः । चपलसंसर्गेऽपि महान्तो न चलन्तीति ध्वनिः । उभयकाकपक्षादित्यत्र 'वृत्तिविषये उभयपुत्र इतिवदुभशब्दस्थाने उभयशब्दप्रयोगः' इत्युक्तं प्राक् ।

भाषार्थ— उसके आसपास चँवर डुलाये जाते थे और उनके गालों पर लटें लटकती रहती थीं। इस बाल्यावस्था में भी उन्होंने जो आज्ञायें दीं उन्हें समुद्र के तटवर्ती लोगों ने भी नहीं टाला तो पास रहनेवालों की क्या बात है ॥ ४३ ॥

निवृत्तजाम्बूनदपट्टशोभे न्यस्तं ललाटे तिलक दधानः ।
तेनैव शून्यान्यरिसुन्दरीणां मुखानि स स्मेरमुखश्चकार ॥ ४४ ॥

अन्वयः— निवृत्तजाम्बूनदपट्टशोभे ललाटे न्यस्तं तिलकं दधानः स्मेरमुखः सः अरिसुन्दरीणां मुखानि तेन एव शून्यानि चकार ।

३१२ रघुवंशमहाकाव्ये

निर्वृत्तेति। निर्वृत्ता जाम्बूनदपट्टशोभा यस्य तस्मिन्कृतकनकपट्टशोभे ललाटे न्यस्तं तिलकं दधानः स्मेरमुखः स्मितमुखः स राजारिसुन्दरीणां मुखानि तेनैव तिलकेनैव शून्यानि चकार। अखिलमपि शत्रुवर्गमवधीदिति भावः।

भाषार्थ— सुवर्ण का पट्टा बँधे हुए अपने ललाट पर वे स्वयं तिलक लगाते थे और सदा हँसमुख रहते थे पर संग्राम में शत्रुओं को नष्ट करके उन्होंने शत्रुओं की स्त्रियों के मुख का तिलक और उनकी मुसकराहट छीन ली ॥ ४४ ॥

शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यः खेदं स यायादपि भूषणेन।
नितान्तगुर्वीमपि सोऽनुभावाद्धुरं धरित्र्या बिभराम्बभूव ॥ ४५ ॥

अन्वयः— शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यः ( अतएव ) स भूषणेन अपि खेदं यायात् स नितान्तगुर्वी अपि धरित्र्या धुरं अनुभावात् बिभरांबभूव।

शिरीषेति। शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यः। कोमलाङ्ग इत्यर्थः, अत एव स राजा भूषणेनापि खेदं श्रमं यायाद् गच्छेत्। एवंभूतः स नितान्तगुर्वीमपि धरित्र्या धुरं भुवो भारमनुभावात्सामर्थ्याद् बिभराम्बभूव बभार। 'भीह्रीभृहुवां श्लुवच्च' इति विकल्पादाम्प्रत्ययः।

भाषार्थ— वे सिरस के फूल से भी अधिक सुकुमार थे इसलिए उन्हें गहने-पहनने में भी कष्ट होता था फिर भी उनमें आत्मशक्ति इतनी थी कि उन्होंने पृथ्वी के अत्यन्त भारी भार को संभाल लिया ॥ ४५ ॥

न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायां कात्स्न्येन गृह्णाति लिपिं न यावत्।
सर्वाणि तावच्छ्रुतवृद्धयोगात्फलान्युपायुङ्क्त स दण्डनीतेः ॥ ४६ ॥

अन्वयः— अक्षरभूमिकायां न्यस्ताक्षरां लिपिं कात्स्न्येन यावत् न गृह्णाति स तावत् श्रुतवृद्धयोगात् सर्वाणि दण्डनीतेः फलानि उपायुङ्क्त।

न्यस्तेति। अक्षरभूमिकायामक्षरलेखनस्थले न्यस्ताक्षरां रचिताक्षरपंक्तिरेखान्यासां लिपिं पञ्चाशद्वर्णात्मिकां मातृकां कात्स्न्येन यावन्न गृह्णाति स सुदर्शनस्तावच्छ्रुतवृद्धयोगाद्विद्यावृद्धसंसर्गात्सर्वाणि दण्डनीतेर्दण्डशास्त्रस्य फलान्युपायुंक्तान्वभूत्। प्रागेव बद्धफलस्य तस्य पश्चादभ्यस्यमानं शास्त्रं संवादार्थमिवाभवदित्यर्थः।

भाषार्थ— अभी वे पटिया पर अच्छी तरह अक्षर भी लिखना नहीं सीख पाये थे कि विद्वानों के संसर्ग से वे दण्डनीति और राजनीति की सारी बातें जान गये ॥ ४६ ॥

उरस्यपर्याप्तनिवेशभागा प्रौढीमविष्यन्तमुदीक्षमाणा।
सञ्जातलज्जेव तमातपत्रच्छायाछलेनोपजुगूह लक्ष्मीः ॥ ४७ ॥

अष्टादशः सर्गः ११३

अन्वयः—उरसि अपर्याप्तनिवेशभागा ( अतएव ) प्रौढीभवन्तं उदीक्षमाणा लक्ष्मी संजातसज्जया इव त आतपत्रच्छायाच्छलेन उपजुगूह ।

उरसीति । उरस्यपर्याप्तो निवेशभागो निवासावकाशो यस्याः सा अतएव प्रौढीभविष्यन्तं वर्धिष्यमाणमुदीक्षमाणा प्रौढवपुष्मान्भविष्यतीति प्रतीक्षमाणा लक्ष्मीः संजातसज्जेव साक्षादालिङ्गितुं लज्जितेव तं सुदर्शनमातपत्रच्छाया-च्छलेनोपजुगूहालिलिङ्ग । छत्रच्छाया लक्ष्मीरूपेति प्रसिद्धिः । प्रौढाङ्गनायाः प्रौढपुरुषालाभे लज्जा भवतीति ध्वनिः ।

भाषार्थ—बालक राजा के हृदय को अभी छोटा समझकर राजलक्ष्मी उनके युवा होने की आशा लगाये बैठी थी । पर बीच-बीच में छत्र की छाया बनकर उनका आलिंगन कर लेती थी मानो छोटा पति होने के कारण उनसे खुलकर गले लगने में लजा रही ही ॥ ४७ ॥

अनश्नुवानेन युगोपमानमबद्धमौर्वीकिणलाञ्छनेन । अस्पृष्टखड्गत्सरुणापि चासीद्रक्षावती तस्य भुजेन भूमिः ॥ ४८ ॥

अन्वयः—युगोपमानं अनश्नुवानेन अबद्धं मौर्वीकिणलाञ्छनेन अस्पृष्टखड्ग-त्सरुणा अपि तस्य भुजेन भूमिः रक्षावती आसीत् ।

अनश्नुवानेनेति । युगोपमानं युगसादृश्यमनश्नुवानेनाप्राप्नुवता अबद्धं मौर्वी-किणं ज्याघातग्रन्थिरेव लाञ्छनं यस्य तेन अस्पृष्टः खड्गत्सरुः खड्गमुष्टिर्येन तेन । 'त्सरुः खड्गादिमुष्टौ स्यात्' इत्यमरः । एवंविधेनापि च तस्य सुदर्शनस्य भुजेन भूमी रक्षावत्यासीत् । शिशोरपि तस्य तेजस्तादृगित्यर्थः ।

भाषार्थ—यद्यपि उसकी भुजायें जुए के समान मोटी और लम्बी नहीं हुई थीं, धनुष की डोरी खींचने से भी कड़ी नहीं हो पायी थीं और तलवार की मूठ भी नहीं छू सकी थी फिर भी उसने पृथ्वी की रक्षा भलीभांति कर ली ॥ ४८॥

न केवलं गच्छति तस्य काले ययुः शरीरावयवा विवृद्धिम् । वंश्या गुणाः खल्वपि लोककान्ताः प्रारम्भसूक्ष्माः प्रथिमानमापुः ॥ ४९ ॥

अन्वयः—काले गच्छति तस्य केवलं शरीरावयवा एव विवृद्धिं न ययुः, (किन्तु) वंश्या लोककान्ताः प्रारम्भसूक्ष्माः प्रथिमानं आपुः खलु ।

नेति । काले गच्छति सति तस्य केवलं शरीरावयवा एव विवृद्धिं प्रसारं न ययुः । किन्तु वंशे भवा वंश्या कोककान्ता जनप्रियाः प्रारम्भे आदौ सूक्ष्मास्तस्य गुणाः शौर्यादार्यादयोऽपि प्रथिमानं पृथुत्वमापुः खलु ।

भाषार्थ—कुछ ही दिनों में केवल उनके शरीर के अङ्ग ही नहीं बढ़े किन्तु

६१४ रघुवंशमहाकाव्ये

उनके वे वंशपरम्परावाले गुण भी बढ़े जो पहले छोटे ही थे और जो प्रजा को बहुत प्यारे लगते थे ॥ ४९ ॥

स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरन्निवाक्लेशकरो गुरूणाम्।
तिस्रस्त्रिवर्गाधिगमस्य मूलं जग्राह विद्याः प्रकृतीश्च पित्र्याः ॥ ५० ॥

अन्वयः— स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरन् इव गुरूणामक्लेशकरः ( सन् ) त्रिवर्गाधिगमस्य मूलं तिस्रः विद्याः पित्र्याः प्रकृतीः च जग्राह ।

स इति । स सुदर्शनः पूर्वस्मिञ्जन्मान्तरे जन्मविशेषे दृष्टपाराः स्मरन्निव गुरूणामक्लेशकरः सन् त्रयाणां धर्मार्थकामानां वर्गस्त्रिवर्गः तस्याधिगमस्य प्राप्तेर्मूलं तिस्रो विद्यास्त्रयीवार्तादण्डनीतीः पित्र्याः पितृसम्बन्धिनीः प्रकृतीः प्रजाश्च जग्राह स्वायत्तीचकार । अत्र कौटिल्यः—‘धर्माधर्मौ त्रय्यामर्थानर्थौ वार्त्तायां नयानयौ दण्डनीत्यान्’ इति । अत्र दण्डनीतिर्नयद्वारा काममूलमिति द्रष्टव्यम् । आन्वीक्षिक्या अनुपादानं त्रय्यन्तर्भावपक्षमाश्रित्य । यथाह कामन्दकः—‘त्रयीवार्तादण्डनीतिस्तिस्रो विद्या मनोर्मताः । त्रय्या एव विभागोऽयं येन साऽन्वीक्षिकी मता’ ॥ इति ॥

भाषार्थ— उन्होंने धर्म, अर्थ और काम देने वाली त्रयी वार्ता और दण्डनीति तीन विद्याओं को इतनी शीघ्रता से सीख लिया मानो पूर्व जन्म में ही वे उन्हें पढ़ चुके हों, साथ ही अपने पिता की प्रजा को भी उन्होंने अपने वश में कर लिया ॥ ५० ॥

व्यूह्य स्थितः किञ्चिदिवोत्तरार्धमुन्नद्धचूडोऽञ्चितसव्यजानुः ।
आकर्णमाकृष्टसबाणधन्वा व्यरोचतास्त्रेषु विनीयमानः ॥ ५१ ॥

अन्वयः— अस्त्रेषु विनीयमानः ( अतएव ) उत्तरार्द्धं किञ्चिदिव व्यूह्य स्थितः उन्नद्धचूडः अञ्चितसव्यजानुः आकर्णं आकृष्टसबाणधन्वा व्यरोचत ।

व्यूह्येति । अस्त्रेषु धनुर्विद्यायां विनीयमानः शिक्ष्यमाणोऽतएवोत्तरार्धं पूर्वकायं किञ्चिदिव व्यूह्य विस्तीर्य स्थितिः । उन्नद्धचूडमूर्ध्वमुत्कृष्य बद्धकेशः अञ्चितं आकुञ्चितं सव्यं जानु यस्य स आकर्णमाकृष्टं सबाणं धनुर्धन्व वा येन स तथोक्तः, सन्व्यरोचताशोभत ।

भाषार्थ— जब वे धनुर्विद्या सीखते समय अपने शरीर का ऊपरी भाग कुछ आगे बढ़ा देते थे, बाल ऊपर बांध लेते थे, बाईं जांघ कुछ झुका लेते थे और बाण चढ़ा कर धनुष की डोरी कान तक खींचते थे, उस समय वे बड़े सुन्दर लगते थे ॥ ५१ ॥

अष्टादशः सर्गः ६१५

अथ मधु वनितानां नेत्रनिर्वेशनीय- मनसिजतरुपुष्पं रागबन्धप्रवालम्। अकृतकविधि सर्वाङ्गीणमाकल्पजातं विलसितपदमाद्यं यौवनं स प्रपेदे ॥ ५२ ॥

अन्वयः—अथ स वनितानां नेत्रनिर्वेशनीयं मधु रागबन्धप्रवालं मनसिजतरुपुष्पं सर्वाङ्गीणम् आकल्पजातं आद्यं विलसितपदं यौवनं प्रपेदे ।

अथेति । अथ स सुदर्शनो वनितानां नेत्रैर्वेशनीयं भोग्यम् । नेत्रपेयमित्यर्थः । ‘निर्वेशो भृतिभोगयोः’ इत्यमरः । मधु क्षौद्रम् । रागबन्धोऽनुरागसन्तान एव प्रबालः पल्लवो यस्य तत् । मनसिज एव तरुस्तस्य पुष्पं पुष्पभूतम् अकृतकविध्यकृत्रिमसंपादनम् सर्वाङ्गं व्याप्नोतीति सर्वाङ्गीणम् । “तत्स्र्वादेः पथ्यङ्गकर्मपात्रं व्याप्नोति” इत्यनेन खप्रत्ययः । आकल्पजातमाभरणसमूहभूतम् आद्यं विलसितपदं विलासस्थानं यौवनं प्रपेदे । विशिष्टमधुपुष्पाकल्पजातविलासपदत्वेन यौवनस्य चतुर्धाकरणात्सविशेषणमालारूपकमेतत् ।

भावार्थ—इसके बाद राजा सुदर्शन के शरीर में वह जवानी आ गई जो स्त्रियों की आंखों में मदिरा के समान होती है । काम वृक्ष के पुष्प एवं अनुराग समूह के नवपल्लव के समान समस्त शरीर की स्वाभाविक शोभा होती है और विलास का पहला अड्डा है ॥ ५२ ॥

प्रतिकृतिरचनाभ्यो दूतिसंदर्शिताभ्यः समधिकतररूपाः शुद्धसन्तानकामैः । अधिविविदुरमात्यैराहृतास्तस्य यूनः प्रथमपरिगृहीते श्रीभुवौ राजकन्याः ॥ ५३ ॥

अन्वयः—दूतिसंदर्शिताभ्यः प्रतिकृतिरचनाभ्यः समधिकतररूपाः शुद्धसन्तानकामैः अमात्यैः आहृता राजकन्याः यूनः तस्य प्रथमपरिगृहीते श्रीभुवौ अधिविविदुः ।

प्रतिकृतीति । दूतीभिः कन्यापरीक्षणार्थं प्रेषिताभिः सन्दर्शिताभ्यो दूतिसन्दर्शिताभ्यो दूतिसन्दर्शिताभ्यः प्रतिकृतीनां तूलिकादिलिखितकन्याप्रतिमानां रचनाभ्यः विन्यासेभ्यः । “पञ्चमी विभक्तेः” इति पञ्चमी । समधिकतररूपा चित्रनिर्माणादपि रमणीयनिर्माणा इत्यर्थः । शुद्धसंतानकामैरमात्यैराहृता आनीता राजकन्या यूनस्तस्य सुदर्शनस्य सम्बन्धिन्यो प्रथमपरिगृहीते श्रीभुवौ श्रीश्च भूश्च

३१६ रघुवंशमहाकाव्ये

ते अधिविविदुरधिविन्ने चक्रुः । आत्मना सपत्नीभावं चक्रुरित्यर्थः । 'कृत- सापत्निकाढ्यूढाधिविन्ना' इत्यमरः ।

इति महामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीवनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये वंशानुक्रमो नामाष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥

भाषार्थ—दूतियाँ भिन्न-भिन्न राजधानियों में जाकर सुन्दर-सुन्दर राज- कुमारियों का चित्र ले आईं और राजा को शुद्ध सन्तान होने की इच्छा से मन्त्रियों ने चित्र से भी बढ़कर सुन्दरी उन राजकुमारियों का राजा सुदर्शन से विवाह कर दिया । विवाह हो जाने पर वे सब राजकुमारियाँ राजा की पहली रानियों की पृथ्वी और राजलक्ष्मी की सौत के समान हो गईं ॥ ५३ ॥

---

एकोनविंशः सर्गः

मनसो मम संसारबन्धनमुच्छेत्तुमिच्छतः ।
रामचन्द्रपदाम्भोजयुगल निविडायताम् ॥

अग्निवर्णमभिषिच्य राघवः स्वे पदे तनयमग्नितेजसम् ।
शिश्रिये श्रुतवतामपश्चिमः पश्चिमे वयसि नैमिषं वशी ॥ १ ॥

अन्वयः—श्रुतवतां अपश्चिमः वशी राघवः पश्चिमे वयसि स्वे पदे अग्नितेजसं तनयं अभिषिच्य नैमिषं शिश्रिये ।

अग्निवर्णमिति । श्रुतवतां श्रुतसम्पन्नानामपश्चिमः प्रथमो वशी जितेन्द्रियो राघवः सुदर्शनः पश्चिमे वयसि वार्द्धके स्वे पदे स्थानेऽग्नितेजसं तनयमग्निवर्णमभिषिच्य नैमिषं नैमिषारण्यं शिश्रिये श्रितवान् ।

भाषार्थ—विद्वानों में प्रधान रघुकुलोत्पन्न एवं जितेन्द्रिय राजा सुदर्शन वृद्धावस्था में अग्नि के समान तेजस्वी अपने पुत्र अग्निवर्ण को अपने स्थान पर राजा बनाकर स्वयं नैमिषारण्य में चले गये ॥ १ ॥

तत्र तीर्थसलिलैन दीर्घिकास्तल्पमन्तरितभूमिभिः कुशैः ।
सौधवासमुटजेन विस्मृतः संचिकाय फलनिःस्पृहस्तपः ॥ २॥