रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 668, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंअष्टादशः सर्गः ६०९
अन्वयः—स्वर्गमिनः तस्य अमात्यवर्गः अनाथदीनाः प्रकृतीः अवेक्ष्य कुलतन्तुं एकं तं ऐकमत्यत् विधिवत् साकेतनाथं चकार ।
स्वरिति । स्वर्गमिनः स्वर्गतिस्य ध्रुवसंधेरमात्यवर्गः । अनाथां नाथहीनां अतएव दीनां शोच्याः प्रकृतीः प्रजा अवेक्ष्य कुलतन्तुं कुलावलम्बनमेकमद्वितीयं तं सुदर्शनमैक मत्याद्विधिवत्साकेतनाथमयोध्याधीश्वरं चकार ।
भाषार्थ—उन स्वर्गगामी राजा के मन्त्रियों ने राजा के न होने से प्रजा की दीन दशा देख कर सर्वसम्मति से उसके एकलौते पुत्र सुदर्शन को विधिपूर्वक साकेत का स्वामी बना दिया ॥ ३६ ॥
नवेन्दुना तन्नमसोपमेयं शावकंसिंहेन च काननेन ।
रघोः कुलं कुङ्मलपुष्करेण तोयेन चाप्रौढनरेन्द्रमासीत् ॥ ३७ ॥
अन्वयः--अप्रौढनरेन्द्रं तत् रघोः कुलं नवेन्दुना नभसा शावैकसिंहेन कान-नेन च कुङ्मलपुष्करेण तोयेन च उपमेयं आसीत् ।
नवेति । अप्रौढनरेन्द्रं तद्रघोः कुलं नवेन्दुना बालचन्द्रेण नभसा व्योम्ना शावः शिशुरेकः सिंहो यस्मिन् । 'पृथुकः शावकः शिशुः' इत्यमरः । तेन काननेन च कुड्मलं कुड्मलावस्थं पुष्करं पङ्कजं यस्मिंस्तेन तोयेन चोपमेयमुपमातुमर्हमासीत् । नवेन्द्वाद्युपमानेन तस्य वर्धिष्णुताशौर्य श्रीमत्त्वानि सूचितानि ।
भाषार्थ—इस सुदर्शन से राजा रघु का कुल उसी प्रकार शोभा देने लगा जिस प्रकार द्वितीया के चन्द्रमा से आकाश, सिंह के बच्चे से वन और कमल की ताल की शोभा होती है ॥ ३७ ॥
लोकेन भावी पितुरेव तुल्यः संभावितो मौलिपरिग्रहात्सः ।
दृष्टो हि वृण्वन्कलभप्रमाणोऽप्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—सः मौलिपरिग्रहात् पितु एव भावी लोकेन प्रभावितः हि कलभ-प्रमाणः अपि मेघः पुरोवातं अवाप्य आशाः वृण्वन् दृष्टः ( अस्ति ) ।
लोकेनेति । स बालो मौलिपरिग्रहात्किरीटस्वीकाराद्धेतोः । पितुस्तुल्यः पितृसरूपे एव भावी भविष्यति लोकेन जनेन संभावितस्तर्कितः । तथाहि कलभ-प्रमाणः कलभमात्रोऽपि मेघः पुरोवातमवाप्याशा दिशो वृण्वन्गच्छन्दृष्टो हि ।
भाषार्थ- उस सुदर्शन ने जब सिर पर मुकुट धारण किया तभी प्रजा ने अनु-मान कर लिया कि यह पिता के समान ही तेजस्वी होगा क्योंकि हाथी के बच्चे के समान छोटा बादल भी पूर्वी पवन का सहारा पाकर चारों ओर फैल जाता है ॥ ३८ ॥
३९ २० सम्पू०