रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 348, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंनवमः सर्गः २८९
आविरभूत् । केषांचिद्द्रुमाणां पल्लवप्राथम्यात्केषांचित्कुसुमप्राथम्यान्नोक्तक्रमस्य दृष्टविरोधः ।
भाषार्थ— सर्वप्रथम फूल खिले, फिर नए-नए कोमल पल्लव निकलने लगे तब भ्रमर गूंजने लगे, उसके बाद कषाय कण्ठ कोकिलायें कूजने लगीं, इस प्रकार क्रमशः विभिन्न वृक्षवाली उस वनस्थली में बसन्त ऋतु प्रगट होने लगी ॥ २६ ॥
नयगुणोपचितामिव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियमर्थिनः ।
अभिययुः सरसो मधुसम्भृतां कमलिनीमलिनीरपतत्रिणः ॥ २७ ॥
अन्वयः— नयगुणोपचितां सदुपकारफलां भूपतेः श्रियम् अर्थिनः इव मधुसम्भृतां सरसः कमलिनीम् अलिनीरपतत्रिणः अभिययुः ।
नयेति । नयो नीतिरेव गुणः तेन अथवा नयेन गुणैः शौर्यादिभिश्चोपचितां सतामुपकारः फलं यस्यास्तां सदुपकारफलां भूपतेर्दशरथस्य श्रियमर्थिन इव मधुना बसन्तेन सम्भृतां सम्यक्पुष्टां सरसः सम्बन्धिनीं कमलिनीं पद्मिनीमलिनीरपतत्रिणः अलयो भृङ्गाः नीरपतत्रिणो जलपक्षिणो हंसादयश्च अभिययुः ।
भाषार्थ— जिस प्रकार नीति पूर्वक पराक्रमादि गुणों से बढ़ी हुई और सज्जनों की उपकारिका राजा दशरथ की लक्ष्मी के आगे से बहुत से मंगन हाथ फैलाया करते थे उसी प्रकार पराग से भरी हुई तालाब की कमलिनी के आस-पास भ्रमर और हंस मंडारने लगे ॥ २७ ॥
कुसुममेव न केवलमार्त्तवं नवमशोकसरोः स्मरदीपनम् ।
किसलयप्रसवोऽपि विलासिनां मदयिता दयिताश्रवणार्पितः ॥ २८ ॥
अन्वयः— आर्तवं, नवम् अशोकतरोः केवलं कुसुमम् एव स्मरदीपनं न अभूत् किन्तु विलासिनां मदयिता दयिता श्रवणार्पितः किसलयप्रसवः अपि स्मरदीपनः ( अभूत् ) ।
कुसुममिति । ऋतुरस्य प्राप्तं आर्तवम् । “ऋतोरण्” इत्यण् । नवं प्रत्यग्रमशोकसरोः केवलं कुसुममेव स्मरदीपनमुद्दीपनं न । किन्तु विलासिनां मदयिता मदजनको दयिताश्रवणार्पितः किसलयप्रसवोऽपि पल्लवसन्तानोऽपि स्मरदीपन्नोऽभवत् ।
भाषार्थ— वसन्त में फूले हुए केवल अशोक के नए २ फूलों को देखकर ही कामोद्दीपन नहीं होता था किन्तु कामिनियों के कानों में सुशोभित विलासी एवं विलासिनियों को उन्मत्त करने वाले पल्लव भी कामोद्दीपक हुए ॥ २८ ॥
विरचिता मधुनोपवनश्रियामभिनवा इव पत्रविशेषकाः ।
मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरबका रवकारणतां ययुः ॥ २९ ॥
१९ र० सम्प०