रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२८० रघुवंशमहाकाव्ये

नेति । उदयाय यतमानमभ्युदयार्थं व्याप्रीयमाणं तं दशरथं मृगयाभिरतिराखेटव्यसनं नापाहरन्नाचकर्ष । 'आक्षोटनं मृगव्यं स्यादाखेटो मृगया स्त्रियाम्' इत्यमरः । दुष्टमासमन्तादुदरमस्येति दुरोदरं द्यूतं च नापाहरत् । 'दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम्' इत्यमरः । शशिनः प्रतिमा प्रतिबिम्बमाभरणं यस्य तन्मधु नापाहरत् । न वेति पदच्छेदः । वा शब्दः समुच्चये । नवयौवना नवं नूतनं यौवनं तारुण्यं यस्यास्तादृशी प्रियतमा वा स्त्री नापाहरत् । जातावेकवचनम् । अत्र मनुः—'पानमक्षाः स्त्रियश्चेतिमृगया च यथाक्रमम् । एतत्कष्टतमं विद्याच्चतुष्कं कामजे गणे ॥' इति ।

भाषार्थ—उदय के लिए प्रयत्नशील उस राजा दशरथ को शिकार का अनुराग, जुआ का व्यसन, चन्द्रमा की परछाई पड़ी हुई मदिरा और नवयौवना स्त्रियां कोई भी अपनी ओर आकृष्ट न कर सकी ॥ ७ ॥

न कृपणा प्रभवत्यपि वासवे न वितथा परिहासकथास्वपि ।
न च सपत्नजनेष्वपि तेन वागपरुषा परुषाक्षरमीरिता ॥ ८ ॥

अन्वयः—तेन प्रभवति ( सति ) वासवे अपि कृपणा वाक् न ईरिता न परिहासकथासु अपि वितथा ( वाक् ) न ( ईरिता ) च अपरुषा ( तेन ) सपत्नजनेषु अपि परुषाक्षरं ( यथा तथा वाक् ) न ईरिता ।

नेति । तेन राज्ञा प्रभवति प्रभौ सति वासवेऽपि कृपणा दीना वाङ् नेरिता नोक्ता । परिहासकथास्वपि वितथाऽनृता वाङ् नेरिता । किंचापरुषा रोषशून्येन तेन सपत्नजनेष्वपि शत्रुजनेष्वपि परुषाक्षरं यथा तथा वाङ् नेरिता । किमुतान्यत्रेति सर्वत्रापिशब्दार्थः । किंत्वदीना सत्या मधुरैव वागुक्तेति फलितोऽर्थः ।

भाषार्थ—राजा दशरथ इतने मनस्वी थे कि इन्द्र के आगे दीनता नहीं दिखाये, मित्र-मण्डली में हँसी-परिहास के अवसर पर कभी झूठ नहीं बोले, और क्रोधी न होने के कारण शत्रुओं को भी कोई कठोर शब्द नहीं कहे । अर्थात् वे सर्वदा अदीन, सत्य एवं मधुर वचन बोलते थे ॥ ८ ॥

उदयमस्तमयं च रघूद्वहादुभयमानशिरे वसुधाधिपाः ।
स हि निदेशमलङ्घयतामभूत्सुहृदयोहृदयः प्रतिगर्जताम् ॥ ९ ॥

अन्वयः—वसुधाधिपाः रघूद्वहात् उदयम् च अस्तमयम् आनशिरे हि सः निदेशम् अलङ्घयताम् सुहृत् ( च ) प्रतिगर्जताम् अयोहृदयः अभूत् ।

उदयमिति । वसुधाधिपा राजानः उद्द्वहतीत्युद्धहो नायकः । पचाद्यच् । रघूणामुद्धहो रघुनायकः तस्माद्रघुनायकादुदयं वृद्धिम् अस्तमयं नाशं च इत्युभयमानशिरे