रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 340, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंनवमः सर्गः २८१
लेभिरे । कुतः । हि यस्मात्स दशरथो निदेशमाज्ञामलङ्घयतां शोभनं हृदयमस्येति सुहृन्मित्रमभूत् "सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः" इति निपात । प्रतिगर्जतां प्रतिस्पधिनाम् अय इव हृदयं यस्येत्ययोहृदयः कठिनचित्तोऽभूत् । आज्ञाकारिणो रक्षति अन्यान्मारयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥
भाषार्थ— दूसरे राजा लोग रघुकुल के श्रेष्ठ उस दशरथ से उन्नति एवं अवनति दोनों प्राप्त किये, क्योंकि जो उनकी आज्ञा मानते थे उन्हें तो वे दया करके छोड़ देते थे पर जो ऐंठकर उनसे टक्कर लेने लग जाते थे उन्हें वे मिटाकर ही छोड़ते थे । अर्थात् आज्ञा पालक राजाओं के लिए वे मित्र थे और प्रतिस्पर्धी राजाओं के लिए वे लौहहृदय थे ॥ ९ ॥
अजयदेकरथेन स मेदिनीमुदधिनेमिमधिज्यशरासनः । जयमघोषयदस्य तु केवलं गजवतो जवतीव्रहया चमूः ॥ १० ॥
अन्वयः— अधिज्यशरासनः सः उदधिनेमिं मेदिनीम् एकरथेन, अजयत् गजवतो जवतीव्रहया चमू अस्य केवलं जयम् अघोषयत् हि ।
अजयदिति । अधिज्यशरासनः ज्यामधिरूढम् अधिज्यं शरासनं यस्य स दशरथ उदधिनेमिं समुद्रवेष्टनां मेदिनीमेकरथेनाजयत् स्वयमेकरथेनाजैषीदित्यर्थः । गजवती गजयुक्ता जवेन तीव्रा जवाधिका हया यस्यां सा चमूस्त्वस्य नृपस्य केवलं जयमघोषयदप्रथयत् । स्वयमेकवीरस्य चमूरूपकरणमात्रमिति भावः ।
भाषार्थ— धनुष को चढ़ाये हुए उस दशरथ ने अकेले एक रथ पर चढ़कर समुद्र तक फैली हुई सारी पृथ्वी जीत ली । वेग से चलने वाले हाथी और घोड़ों वाली उनकी सेना तो केवल जय-जयकार भर करती थी ॥ १० ॥
अवनिमेकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुभृतः । विजयदुन्दुभितां ययुरर्णवा घनरवा नरवाहनसम्पदः ॥ ११ ॥
अन्वयः— वरूथिना एकरथेन अवनिं जितवतः धनुभृंतः नरवाहनसंपदः तस्य घनरवाः अर्णवाः विजयदुन्दुभितां ययुः ।
अवनिमिति । वरूथिना गुप्तिमतात । 'वरूथ्यो रथगुप्तिर्या तिरोधत्ते रथस्थितम्' इति सज्जनः । एकरथेनाद्वितीय रथेनोवनिं जितवतो धनुभृंतो नरवाहनसम्पदः कुबेरतुल्यश्रीयस्य तस्य दशरथस्य घनरवा मेघसमघोषा अर्णवा विजयदुन्दुभितां किल ययुः । अर्णवान्तविजयीत्यर्थः ।
भाषार्थ— सुरक्षित एक रथ से समस्त पृथ्वी को विजय करने वाले कुबेर के समान सम्पत्तिशाली धनुर्धारी उस राजा दशरथ के दुन्दुभि के स्थान को मेघ