भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 341, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 341

२८२ रघुवंशमहाकाव्ये

के समान शब्द करने वाले समुद्रों ने ग्रहण किया, अर्थात् मेघ के समान गर- जते हुए समुद्रों ने दशरथ की विजय दुन्दुभी बजाई ॥ ११ ॥

शमितपक्षबलः शतकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरन्दरः।
स शरवृष्टिमुचा धनुषा द्विषां स्वनवता नवतामरसाननः ॥ १२ ॥

अन्वयः—पुरन्दरः शतकोटिना कुलिशेन शिखरिणां शमितपक्षबलः नवता- मरसाननः सः शरवृष्टिमुचा स्वनवता धनुषा द्विषां (शमितपक्षबलः) ।

शमितेति । पुरन्दर इन्द्रः शतकोटिना शतास्रिणा कुलिशेन वज्रेण शिखरिणां पर्वतानां शमितपक्षबलो विनाशितपक्षसारः नवतामरसाननो नवपङ्कजाननः । 'पङ्केरुहं तामरसम्' इत्यमरः । स दशरथः शरवृष्टिमुचा इषुवर्षमुचा स्वनवता धनुषा द्विषां शमितो नाशितः पक्षः सहायो बलं च येन स तथोक्तः । 'पक्षः सहायेऽपि' इत्यमरः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार इन्द्र ने अपने सौ नोक वाले वज्र से पर्वतों के पंखों को काटकर उनकी शक्ति को नष्ट कर दिया उसी प्रकार नये कमल के समान सुन्दर मुख वाले राजा दशरथ ने अपने बाणवर्षी ध्वनियुक्त धनुष से शत्रुओं के पक्ष में रहने वालों को नष्ट कर दिया ॥ १२ ॥

चरणयोर्नखरागसमृद्धिमिमुंकुटरत्नमरीचिभिरस्पृशन् ।
नृपतयः शतशो मरुतो यथा शतमखं तमखण्डितपौरुषम् ॥ १३ ॥

अन्वयः—शतशः नृपतयः अखण्डितपौरुषम् तम् मरुतः शतमखम् यथा नखरागसमृद्धिभिः मुकुटरत्नमरीचिभिः चरणयोः अस्पृशन् ।

चरणयोरिति । शतशो नृपतयोऽखण्डितपौरुषं तं दशरथं मरुतो देवाः शत- मखं यथा शतक्रतुमिव नखरागेण चरणनखक्रान्त्या समृद्धिभिः सम्पादितर्द्धिभि- र्मुंकुटरत्नमरीचिभिश्चरणयोरस्पृशन् । तं प्रणेमुरित्यर्थः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार देवता लोग इन्द्र के चरण को छूकर प्रणाम करते हैं उसी प्रकार सैकड़ों राजा उस महा पराक्रमशाली दशरथजी के चरणों पर अपने रत्नजटित मुकुटवाले शिर रखकर प्रणाम करते थे जिनके मणि दशरथजी के पैरों के नखों की लालिमा से दमक उठते थे ॥ १३ ॥

निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितबालसुताञ्जलीन् ।
समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहाननलकानलकानवमां पुरीम् ॥ १४ ॥

अन्वय—सः सचिवकारितवालसुताञ्जलीन् · अनलकान् सपत्नपरिग्रहान् समनुकम्प्य महार्णवरोधसः अलकानवमां पुरीं निववृते ।