रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२९४	रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः रजनीवधूः इष्टसमागम-निवृंत्तिम् अनितया वनितया सदृशं तनुताम् उपययौ ।

उपययाविति । मधुना मधुसमयेन खण्डिता ह्रासं गमिता । क्षीयन्ते खलूत्तरायणे रात्रयः खण्डिताख्या च नायिका ध्वन्यते हिमकरोदयेन पाण्डुर्मुखस्य प्रदोषस्य वक्त्रस्य च छविर्यस्याः सा। रजन्येत्र वधूः इष्टसमागमनिवृंत्तिं प्रियसङ्गमसुखमनि तयाऽप्राप्त्या । 'इण्गतौ' इति धातोः कर्तरि क्तः । वनियता सदृशं तुल्यं तनुतां न्यूनतां काश्यं चोपययौ ।

भाषार्थ—जिस प्रकार अपने प्रियतम से समागम न होने के कारण खण्डिता नायिका दुर्बल होती जाती हैं उसी प्रकार रात्रि रूपी नायिका भी बसन्त ऋतु के आने से छोटी होती गई और उसका मुखचन्द्र भी पीला पड़ता गया ॥ ३८ ॥

अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः ।
कुसुमचापमतेजयदंशुभिर्हिमकरो मकरोर्जितकेतनम् ॥ ३९ ॥

अन्वयः—हिमकरः अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः अंशुभिः मकरोर्जितकेतनं कुसुमचापम् अतेजयत् ।

अपैति । हिमकरश्चन्द्रः अपतुषारतयाऽपगतनीहारतया विशदप्रभैर्निर्मलकान्तिभिः सुरतसङ्गपरिश्रमादिभिः सुरतसङ्गस्वेदहारिभिरंशुभिः किरणै ''चन्दनं मृदुनालानि हरन्ति सुरतश्रमम्'' इति रतिरहस्यम् । मकरोर्जितकेतनं मकरेणोर्जितं केतनं ध्वजो यस्य तम् । लब्धावकाशत्वादुच्छ्रितध्वजमित्यर्थः । कुसुमचापं काममतेजयदशातयत् । 'तिज निशाने' इति धातोण्यन्तल्लिलङ् । सहकारिलाभात्कामोऽपि तीक्ष्णोऽभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—पाला के दूर हो जाने से चन्द्रमा निर्मल हो गया, उसने अपने सुरतश्रम को नष्ट करनेवाली किरणों से कामदेव के पुष्पों के धनुष को और भी तेज कर दिया ॥ ३९ ॥

हुतहुताशनदीप्ति वनश्रियः प्रतिनिधिः कनकाभरणस्य यत् ।
युवतयः कुसुमं दधुराहितं तदलके दलकेसरपेशलम् ॥ ४० ॥

अन्वयः—हुतहुताशनदीप्ति यत् कुसुमं वनाश्रियः कनकाभरणस्य प्रतिनिधिः अभूत् दलकेशरपेशलं प्रियैः आहितं तत् युवतयः अलके दधुः ।

हुतेति । हुतहुताशनदीप्या ज्यादिप्रज्वलिताग्निप्रभं यत्कुसुमं कर्णिकारमित्यर्थः । वनश्रियः र पवनलक्ष्म्याः कनकाभरणस्य प्रतिनिधिः। अभूदिति शेषः । दलेषु केसरेषु