रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

दशमः सर्गः ३२५

सप्तसामोपगीतं त्वां सप्ताणंवजलेशयम् ।
सप्तार्चिर्मुखमाचख्युः सप्तलोकैकसंश्रयम् ॥ २१ ॥
अन्वयः—( हे देव ! ) त्वां सप्तसामोपगीतं सप्ताणंवजलेशयं सप्तार्चिमुखं सप्तलोकैकसंश्रयम् आचख्युः ।
सप्तेति । हे देव ! त्वां सप्तभिः सामभी रथन्तरबृहद्रथन्तरवामदेव्यवैरूप्य-पावमान्यवैराजचान्द्रमसैरुपगीतम् । “तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च” इत्युत्तरपदसमासः । सप्तानामर्णवानां जलं सप्ताणंवजलं । पूर्ववत्समासः । तत्र शेते यः स सप्ताणंवजलेशयः तम् । “शयवासवासिष्वकालात्” इत्युलुक् । सप्तार्चिर्मुखं यस्य तम् “अग्निमुखा वै देवाः” इति श्रुतेः । सप्तानां लोकानां भूर्भुवःस्वरादीनामेकसंश्रयम् । एवंभूतमाचख्युः ।
**भाषार्थ—**हे देव ! विद्वान् लोग आपको ही सामवेद के सात प्रकार के गीतों में स्तुत्य सातों समुद्रों में शयन करने वाले, सात ज्वालावाली अग्नि मुखवाले तथा सातों लोकों का आश्रय स्थान बतलाते हैं ॥ २१ ॥

चतुर्वर्गफलं ज्ञानं कालावस्थाश्चतुर्युगाः ।
चतुर्वर्णमयो लोकस्त्वत्तः सर्वं चतुर्मुखात् ॥ २२ ॥
**अन्वयः—**चतुर्वर्गफलं ज्ञानं चतुर्युगाः कालावस्थाः चतुर्वर्णमयः लोकः ( एतत् ) सर्वं चतुर्मुखात् त्वत्तः ( जातम् ) ।
चतुरिति । चतुर्णां धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गश्चतुर्वर्गः त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः’ इत्यमरः । तत्फालकं यज्ज्ञानम् । चत्वारि युगानि कृतत्रेतादीनि यासु ताश्चतुर्युगाः कालावस्थाः कालपरिमाणम् । चत्वारो वर्णाः प्रकृता उच्यन्ते यस्मिन्निति चतुर्वर्णमयः । चतुर्वण्यंप्रकार इत्यर्थः । तत्प्रकृतवचने मयट् “तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च” इत्यनेन तद्धितार्थे विषये तत्पुरुषः । स लोकः इत्येवंरूपं सर्वं चतुर्मुखाच्चतुर्मुखरूपिणस्त्वत्तः जातमिति शेषः । “इदं सर्वमसृजत यदिदं किंच” इति श्रुतेः ।
**भाषार्थ—**हे भगवन् ! धर्मार्थकाममोक्षरूप पुरुषार्थ चतुष्टय का फल ज्ञान, चारों युगों के समय का परिणाम और चार वर्ण वाला यह संसार सब आपके हो चारों मुखों से उत्पन्न हुए है ॥ २२ ॥

अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयम् ।
ज्योतिर्मयं विचिन्वन्ति योगिनस्त्वां विमुक्तये ॥ २३ ॥
**अन्वयः—**योगिनः अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयं ज्योतिर्मयं त्वां विसुक्तये विचिन्वन्ति ।