रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 424, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंएकादशः सर्गः [३६५]
राजा जनक पूजा की सामग्री लेकर उनकी अगवानी करने के लिए चले। जनक जी को वे ऐसे मालूम पड़ते थे, मानों अर्थ और काम के साथ स्वयं धर्म ही आ गया है ॥ ३५ ॥
तौ विदेहनगरीनिवासिनां गां गताविव दिवः पुनर्वसू ।
मन्यते स्म पिबतां विलोचनैः पक्षमपातमपि वञ्चनां मनः ॥ ३६ ॥
अन्वयः—दिवः गां गतौ पुनर्वसू इव तौ विलोचनैः पिवतां विदेहनगरी-निवासिनां मनः पक्षपातं अपि वंचनां मन्यते स्म ।
ताविति । दिवः सुरवर्त्मन आकाशात् । 'द्योः स्वर्गसुरवर्त्मनोः' इति विश्वः । गां भुवं गतौ 'स्वर्गेषु पशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रघृणिभूर्जले । 'लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः । पुनर्वसू इव तन्नामकनक्षत्राधिदेवते इव स्थितौ । तौ राघवौ विलोचनैः पिबताम् । अतृप्त्यतया पश्यतामित्यर्थः । विदेहनगरी मिथिला तन्निवासिनां मनः कर्तृ पक्षमपातं निमेषमपि तद्दर्शनप्रतिबन्धकत्वा-द्वञ्चनां विडम्बनां मन्यते स्म मेने । "लट् स्मे" इति भूतार्थे लट् ।
भाषार्थ—वे दोनों राजकुमार ऐसे सुन्दर लग रहे थे, मानों दो पुनर्वसु नक्षत्र स्वर्ग से पृथ्वी पर उतर आये हों । जनकपुर के निवासी ऐसे आनन्दमग्न होकर उन्हें अपनी आँखों से देख रहे थे कि पलकों का गिरना भी उन्हें बड़ा अखरता था । अर्थात् उनकी यह धारणा हो गई थी कि यदि हम लोगों की आँखों की पलकें नहीं गिरतीं, तो हम लोग निर्निमेष नेत्र से इन्हें देखने रहते ॥ ३६ ॥
यूपवत्यवसिते क्रियाविधौ कालवित्कुशिकवंशवर्धनः ।
राममिष्वसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयाम्बभूव सः ॥ ३७ ॥
अन्वयः—यूपवति क्रियाविधौ अवसिते ( सति ) कालविद् कुशिकनन्दनः सः मुनिः रामं इष्वसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयाम्बभूव ।
यूपेति । यूपवति क्रियाविधौ कर्मानुष्ठाने । क्रतावित्यर्थः । अवसिते समाप्ते सति कालविदवसरज्ञः कुशिकवंशवर्धनः स मुनी रामम् । अस्यतेऽनेनेत्यसनम् इषूणामसनमिष्वसनं चापं । तस्य दर्शन उत्सुकं मैथिलाय जनकाय कथयाम्बभूव कथितवान् ।
भाषार्थ—जब धनुष यज्ञ की सारी क्रियायें पूरी हो गईं तब ठीक समय समझ कर कुशिक मुनि के वंश की वृद्धि करनेवाले विश्वामित्र जी ने राजा जनकजी से कहा कि राम भी वह धनुष देखना चाहते हैं ॥ ३७ ॥
तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः ।
स्वं विचिन्त्य च धनुर्दुरामनं पीडितो दुहितृशुल्कसंस्थया ॥ ३८ ॥