रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

३६६ रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः — पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः शिशोः तस्य वपुः वीक्ष्य स्वं दुरानमम् धनुः विचिन्त्य च दुहितृशुल्कसंस्थया पीडितः ( अभूत् ) ।

तस्येति । पार्थिवो जनकः प्रथितवंशे जन्म यस्य तस्य तथोक्तस्य । एतेन वरसंपत्तिरुक्ता । शिशोस्तस्य रामस्य ललितं कोमलं वपुर्वीक्ष्य स्वं स्वकीयं दुरानममानमयितुमशक्यं नमेर्ण्यन्तात्खल् । धनुर्विचिन्त्य च दुहितृशुल्कं कन्यामूल्यं जामातृदेयम् । ‘शुल्कं घट्टादिदेये स्याज्जामातुर्बन्धकेऽपि च’ इति विश्वः । तस्य धनुर्भङ्गरूपस्य संस्थया स्थित्या । संस्था स्थितौ शरे नाशे’ इति विश्वः । पीडितो बाधितः शिशुना रामेण दुष्करमिति दुःखित इति भावः ।

भाषार्थ—जब जनकजी ने एक ओर प्रसिद्ध इक्ष्वाकु वंश में उत्पन्न हुए उस बालक रामचन्द्र के कोमल शरीर को देखा और दूसरी ओर अपने उस कठोर धनुष पर ध्यान दिया, जिसे बड़े-बड़े वीर भी नहीं नवा सके थे, तब उन्हें बड़ा पश्चात्ताप हुआ कि मैंने धनुष को तोड़ने वाले वीर के लिए सीता को देने की प्रतिज्ञा क्यों की ॥ ३८ ॥

अब्रवीच्च भगवन्मतङ्गजैर्यद्वृहद्भिरपि कर्म दुष्करम् ।
तन्न नाहमनुमन्तुमुत्सहे मोघवृत्ति कलभस्य चेष्टितम् ॥ ३९ ॥

अन्वयः—(मुनिं) अब्रवीत् च हे भगवन् ! बृहद्भिः मतङ्गजैः अपि दुष्करं यत् कर्म तन्न कलभस्य मोघवृत्ति चेष्टितं अनुमन्तुं अहं न उत्सहे ।

अब्रवीदिति । अब्रवीच्च । मुनिमिति शेषः । किमिति ? हे भगवन्मुने ! बृहद्भिर्मतङ्गजैर्महागजैरपि दुष्करं यत्कर्म तन्न कर्मणि कलभस्य बालगजस्य । ‘कलभः करिशावकः’ इत्यमरः । मोघवृत्ति व्यर्थव्यापारं चेष्टितं साहगमनुमन्तुमहं नोत्सहे ।

भाषार्थ—राजा जनक विश्वामित्र से बोले कि हे भगवन् ! जो कार्य बड़े-बड़े मतवाले हाथी नहीं कर सकते हैं, उस कार्य को हाथी के बच्चे से कराना व्यर्थ का खिलवाड़ है, इसलिए मेरा मन नहीं चाहता कि इनसे धनुष उठवाया जाय ॥ ३९ ॥

ह्रेपिता हि बहवो नरेश्वरास्तेन तात ! धनुषा धनुर्भृतः ।
ज्यानिघातकठिनत्वचो भुजान्स्वान्विधूय धिगिति प्रतस्थिरे ॥ ४० ॥

अन्वयः—हे तात ! तेन धनुषा बहवः नरेश्वराः ह्रेपिताः (ते) ज्याघातकठिनत्वचः स्वान् भुजान् धिक् इति विधूय प्रतस्थिरे ।

ह्रेपिता इति । हे तात ! तेन धनुषा बहवो धनुर्भृतो नरेश्वरा ह्रेपिता ह्रियं प्रापिता हि । जिह्रेतेर्धातोर्ण्यन्तात्कर्मणि क्तः । “अर्तिह्रीव्लिरीक्नूयीक्ष्माय्यांता