रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 462, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वादशः सर्गः ४०३
पर्णशालां प्रविश्य भीषयतीति भीषणाम्। नन्द्यादित्वाल्ल्युट् कर्तरि। तां राक्षसीं कर्णनासादिच्छेदाद्यावैरूप्यं तस्य वैरूप्यस्य पौनरुक्त्यं द्वैगुण्यं लक्षणया तेनायोजय-द्योजितवान्। स्वभावत एव विकृतां तां कर्णादिच्छेदेन पुनरतिविकृतामकरोदित्यर्थः।
भाषार्थ—इसके बाद लक्ष्मणजी झट से तलवार लेकर पर्णकुटी में गये और वहाँ शूर्पणखा के नाक-कान काट लिये। नाक कान कट जाने से वह और भी अधिक कुरूप दिखाई देने लगो। अर्थात् राक्षसी होने के कारण वह तो पहले से ही कुरूप बन गई थी फिर नाक कान कट जाने पर और अधिक कुरूप हो गई ॥ ४० ॥
सा वक्रनखधारिण्या वेणुकर्कशपर्वया।
अङ्कुशाकारयाऽङ्गुल्या तावतर्जयदम्बरे ॥ ४१ ॥
अन्वयः—सा वक्रनखधारिण्या वेणुकर्कशपर्वया अंकुशाकारया अङ्गुल्या तौ अम्बरे अतर्जयत्।
सेति। सा वक्रनखं धारयतीति वक्रनखधारिणी तया वेणुवत्कर्कशपर्वया अत एवाङ्कुशस्याकार इवाकारो यस्याः सातया अङ्गुल्या तौ राघवावम्बरे व्योम्नि स्थिता। 'अम्बरं व्योम्नि वाससिः' इत्यमरः। अतर्जयद्भर्त्सयत्। 'तर्ज भर्त्सने' इति धातोश्चौरादिकादनुदात्तत्त्वादात्मनेपदेन भाव्यम्। तथापि चक्षिङो ङित्कर-णाज्ज्ञापकादनुदात्तेत्वनिमित्तस्यानित्यत्वात्परस्मैपदमूह्यमित्युक्तमाख्यातचन्द्रिका-याम्। 'तर्जयते भर्त्सयते तर्जयतीत्यपि च दृश्यते कविषु' इति।
भाषार्थ—नकटी होकर वह आकाश में उड़ी अङ्कुश के समान टेढ़े-मेढ़े नखों वाली और बाँस के समान कड़े पोरोंवाली अपनी अङ्गुलियां चमका-चमकाकर राम और लक्ष्मण को धमकाने लगी ॥ ४१ ॥
प्राप्य चाशु जनस्थानं खरादिभ्यस्तथाविधम्।
रामोपक्रममाचख्यौ रक्षःपरिभवं नवम् ॥ ४२ ॥
अन्वयः--( सा ) आशु जनस्थानं प्राप्य खरादिभ्यः तथाविधं रामोपक्रमं नवं रक्षः परिभवं आचख्यौ।
प्राप्येति। साऽऽशु जनस्थानं प्राप्य खरादिभ्यो राक्षसेभ्यस्तथाविधं स्वाङ्ग-च्छेदात्मकं नसिकाच्छेदरूपम् उपक्रम्यत इत्युपक्रमः। कर्मणि घञ्प्रत्ययः। रामस्य कर्तुरुपक्रमः रामोपक्रम रामेणादावुपक्रान्तमित्यर्थः। “उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचि-ख्यासायाम्" इति क्लीबत्वम्। तं नवं राक्षसां कर्मभूतानां परिभवमाचख्यौ च।
भाषार्थ—वहां से चलकर वह तत्काल जनस्थान में पहुँची तथा खर आदि