रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 463, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें४०४ रघुवंशमहाकाव्ये
राक्षसों से राम के उस व्यवहार को बतलाकर उभाड़ा और कहा कि आज प्रथमबार राम ने इस प्रकार राक्षसों का अपमान किया है ॥ ४२ ॥
मुखावयवलूनां तां नैऋता युत्पुरो दधुः । रामाभियायिनां तेषां तदेवाभूदमङ्गलम् ॥ ४३ ॥
अन्वयः—नैऋता मुखावयवलूनां तां पुरः दधुः यत् तत् एव रामाभियायिनां तेषां अमंगलम् अभूत् ।
मुखेति । नैऋता राक्षसाः । 'नैऋती यातुराक्षसी' इत्यमरः । मुखावयवेषु कर्णादिषु लूनां छिन्नां तां पुरो दधुरग्रे चक्रुरिति । यत्तदेव रामाभियायिनां राममभिद्रवतां तेषाममङ्गलमभूत् ।
भावार्थ—आगे-आगे नकटी और कनकटी शूर्पणखा और उसके पीछे वे राक्षस राम से लड़ने को निकल पड़े। इस नकटी को आगे करके उन लोगों ने पहले ही अपना सगुन बिगाड़ दिया, क्योंकि ज्योतिष शास्त्र में यात्रा के समय सामने अङ्ग-भङ्ग व्यक्ति को देखना अमंगल बतलाया है ॥ ४३ ॥
उदायुधानापततस्तान्दृप्तानप्रेक्ष्य राघवः । निदधे विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे ॥ ४४ ॥
अन्वयः—उदायुधान् आपततः तान् तृप्तान् प्रेक्ष्य राघवः चापे विजयाशंसां लक्ष्मणे सीतां च निदधे ।
उदिति । उदायुधानुद्यतायुधानापतत आगच्छतो दृप्तान्सगर्वांस्तान्खरादीन्प्रेक्ष्य राघवश्चापे धनुषि विजयस्याशंसामाशां लक्ष्मणे सीतां च निदधे । सीतारक्षणे लक्ष्मणं नियुज्य स्वयं युद्धाय सन्नद्ध इति भावः ।
भावार्थ—राम ने दूर से ही देखा कि हाथ में शस्त्र उठाए अहङ्कारी राक्षस आगे बढ़े चले आ रहे हैं। उन्हें यह विश्वास हो गया कि इन्हें तो मैं अकेले ही जीत लूंगा इसलिए उन्होंने सीता की रक्षा का भार लक्ष्मण को सौंप दिया। अर्थात् सीता की रक्षा के लिए लक्ष्मण को नियुक्त कर स्वयं युद्ध के लिए तैयार हो गये ॥ ४४ ॥
एको दाशरथिः कामं यातुधानाः सहस्रशः । ते तु यावन्त एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः ॥ ४५ ॥
अन्वयः—दाशरथिः एकः यातुधानाः सहस्रशः तैः तु सः आजौ ते यावन्त एव तावान् ददृशे ।
एक इति । दाशरथी राम एकोऽद्वितीयः या तुधानाः कामं सहस्रशः सन्तीति